سخنان غیر عربی ائمه معصومین(ع)

محمد قاسمیآنچه باید در ابتدای این نوشته مورد تأكید قرار گیرد آن است که آنچه بیان می‌شود صرفاً یک گزارش از سخنان و روایات مرتبط به زبان فارسی در منابع حدیثی است و ارائه این گزارش نباید به معنای برتری این قوم بر گروهی دیگر قرار گیرد همانگونه که قرآن کریم می‌فرماید: « ان اکرمکم عندالله اتقاکم » برترین شما با تقواترین شماست. (1) قبل از آغاز سخن درباره روایات فارسی ائمه معصومین (ع)، بیان دو جمله وارد شده در میان منابع روایی خالی از لطف نیست؛ در اولین روایت، امام صادق (ع) با اشاره به تسلط حضرت سلیمان(ع) به همه زبان‌ها حتی زبان پرندگان و حیوانات می‌فرماید: حضرت سلیمان (ع) هنگامی كه می‌خواست با لشکریانش صحبت کند به زبان «فارسی» سخن می‌گفت و زمانی که با کارگزاران حکومتی سخن می‌گفت، به زبان رومی بود، او هنگامی که با همسران خود به گفت‌وگو می‌نشست، به زبان سریانی و نبطی (وادی موسی فعلی در شمال خلیج عقبه ) حرف می‌زد، سلیمان(ع) هنگامی که مناجات می‌کرد به زبان عربی تکلم می‌کرد و زمانی که با دشمنان و مهمانان سخن می‌گفت، به زبان عبری بود(2). شاید عجیب‌ترین حدیثی که می‌توان در منابع روایی درباره زبان فارسی یافت، روایتی است که مرحوم آیت الله سید احمد فهری در جلد اول کتاب شرح صحیفه سجادیه خود در شرح دعای سوم آورده است که: جلال الدین سیوطى در كتاب الحباك از ابن ابى‏شیبه از ابى امامه در كتاب (الصف) نقل مى‏كند كه: «ان الملائكه الذین یحملون العرش یتكلمون بالفارسیه»: فرشتگان حامل عرش به زبان «فارسى» صحبت مى‏كنند. (3) احادیث فارسی ائمه معصومین(ع) در میان، منابع روایی، کلمات یا شواهدی را می‌توان یافت که در آن امام علی (ع) ، امام صادق (ع)، امام موسی کاظم (ع)، امام رضا (ع)، امام جواد(ع) و امام‌هادی(ع) یا به زبان فارسی سخن گفته‌اند و یا دلیلی بر سخن گفتن آنان به زبان فارسی بیان شده است، در این منابع، دو حدیث از امام علی(ع) وجود دارد که حضرت به زبان فارس سخن گفته‌اند، در اولین روایت حضرت با عروس آینده خود، شهربانو دختر کسری، این گونه به زبان فارسی به گفت‌وگو می‌نشیند: فَقَالَ «چه نام دارى اى كنیزك» یَعْنِی مَا اسْمُكِ یَا صَبِیَّةُ قَالَتْ جَهَانْشَاهُ فَقَالَ بَلْ شَهْرَبَانَوَیْهِ قَالَتْ تِلْكَ أُخْتِی قَالَ «راست گفتى» (4)، ترجمه فارسی این گفت‌وگو آن است که: حضرت به او گفت: چه نام داری ای کنیزک، او گفت: جهانشاه و حضرت فرمود: بلکه نام تو شهربانو است، وی ادامه داد: و این خواهر من است (5) و حضرت فرمود: راست گفتی. این بانو همسر گرامی امام حسین(ع) و مادر گرامی امام سجاد است، در روایت دیگری حضرت در ضمن گفت‌وگو با یک اصفهانی بعد از ذکر برخی از اوصاف اصفهانیان، به فارسی اما با لهجه اصفهانی می‌فرماید: «اروت این وس»(6) که ترجمه عربی این عبارت به این شکل بیان شده است: الیوم حسبک هذا یعنی برای امروز تو این مقدار کافی است. از امام صادق(ع) نیز حداقل دو روایت می‌توان یافت که در آن به فارسی سخن گفته است، هر دو این سخنان نیز در حالی بیان شده است که حضرت با شیعیان از خراسان درحال گفت‌وگو بوده‌اند، در یکی از این روایات این گونه آمده است که: گروهی از اهالی خراسان به نزد حضرت آمدند، ایشان ابتدا کلام را آغاز کرد و فرمود: من جمع مالا یحرسه عذبه الله علی مقداره، آنان با زبان «فارسی» به حضرت عرض کردند: ما عربی نمی دانیم و حضرت سخن خود این گونه به فارسی ترجمه کرد که: «هر که درم‌اندوزد جزایش دوزخ باشد»(7)، در حدیث دیگری نیز، همانند همین واقعه برای گروهی دیگری از اهالی خراسان اتفاق می‌افتد و حضرت ابتدا به عربی می‌فرمایند: من جمع مالا من مهاوش اذهبه الله فی نهابر، خراسانیان از فهم این کلام اظهار عجز می‌کنند و حضرت به «فارسی» می‌فرمایند: « هر مال که از باد آید به دم بشود»(8)، این روایت یادآور ضرب المثلی فارسی است که همچنان در میان ایران رواج دارد، باد آورده را باد می‌برد، در سخن دیگری نیز حضرت صادق(ع) به یکی از غلامان خود که فارسی زبان بوده است می‌فرماید: «خربزه چاشته»(9) که می‌تواند به این معنا باشد که میوه خربزه برای صبحانه مناسب است. در آخرین روایت امام صادق(ع) که در این شماره به آن پرداخته می‌شود، روز شمار روزهای ماه‌های « ایرانی» به زبان «فارسی» و توصیف خصوصیات هر روز به زبان عربی است، 31 روز فارسی در زبان حضرت به ترتیب روزهای یک تا سی و یک این گونه بیان می‌شود: هرمزد روز، بهمن روز، اردیبهشت روز، شهریور روز، اسفندار مذ روز، خرداد روز، مرداد روز، دیبار روز، آذر روز، آبان روز، خور روز، ماه روز، روزبه، تیرروز، جوش روز، دی مهر روز، مهر روز، نمروش (سروش)، رش روز، فروردین روز، بهرام روز، رام روز، باد روز، دیبدین روز، دین روز، ارد روز، اشتاد روز، آسمان روز، رام یاد روز، مهر اسفند روز، انیران روز (10) در بخش آخر این نوشته به زبان فارسی از بیان دیگر ائمه پرداخته خواهد شد. 1- سوره حجرات، آیه 13 - 2- بحارالانوار، ج‏14، ص 112- 3- شرح صحیفه سجادیه ج اول، ص 211- 4- بحارالانوار، ج‏46 ص 11-5- در برخی منابع اسم این خواهر مروارید ذکر شده است؛ مانند بحارالانوار ،ج‏31 ،ص 135 - 6- بحارالانوار، ج‏41 ،ص301-7- بحارالانوار، ج‏47 ،ص 119- 8- بحارالانوار، ج‏47 ،ص 84 - 9- بحارالانوار، ج‏100 ،ص 345- 10- بحارالانوار، ج‏56، ص 93