روابط سه کشور ترکیه، سوریه و عراق در طول سالهای گذشته با فراز و نشیبهایی روبهرو بوده است. کشورهای عراق و سوریه جزئی از امپراتوری عثمانی بودند که پس از جنگ جهانی اول از این امپراتوری جدا شدند و هریک به دلیل سرپرستان متعدد راه خود را پیمودند هر چند در بخشی از تاریخ خود به اتحاد رسیدند.
سوریه و عراق دارای عناصر مشترک متعددی هستند ولی به همراه ترکیه عناصر مشترک کمتر میشود با این وجود یک موضوع مهم سرنوشت این سه کشور را به یکدیگر گره زده است و آن آب رودخانههای دجله و بیشتر از آن فرات است.
در خاورمیانه کم آب، یکی از مهمترین مناطق دارای ذخایر آبی مناسب ترکیه است و دو رودخانه پر آب دجله و فرات از کوههای ترکیه سرچشمه میگیرد. هر چند بخشی از آب دجله از کوههای ایران و رودخانههای کوچکی است که پس از عبور از خاک ایران به دجله میپیوندد.
رودخانههای فرات بین این سه کشور و رودخانه دجله بین دو کشور ترکیه و عراق مشترک است و تا اوایل دهه 70 کمتر مشکل بین اطراف وجود داشت ولی نبود توافق بین این کشورها در مورد میزان و نحوه بهرهبرداری از آب این دو رودخانه کمکم مشکلاتی را ایجاد کرد.
در اواسط دهه 70 بحث مهم دو کشور سوریه و عراق از آب رودخانههای دجله و فرات مطرح شد و بانک جهانی اعلام کرد اگر ترکیه ماهانه 500 متر مکعب در ثانیه از آب فرات را به سوریه بفرستد احتیاجات این کشور تأمین میشود البته بعدها در سال 1987 کشورهای فوق توافق کردند، مقدار بیشتری از سهم آب فرات برای دو کشور عراق و سوریه ارسال شود.
اولین سد توسط ترکیه در سال 1975 روی رودخانه فرات ساخته شد ولی به دلیل آنکه این سد برای تولید برق طراحی شده بود کمتر مشکلی را ایجاد کرد ولی در سال 1986 ترکیه تصمیم گرفت برنامه گپ (GAP) را در ترکیه به اجرا درآورد و ساخت بزرگترین سد ترکیه را برای تأمین نیروی برق و آبیاری آغاز کرد. بهرهبرداری از آب رودخانه فرات از سال 1992 در این سد شروع شد و از همان تاریخ، مشکل آب در عراق و سوریه پدید آمد.
مسؤولان ترکیه میگویند 500 متر مکعب در ثانیه برای عراق از آب فرات ارسال کردهاند، ولی مسئولان عراقی میگویند این مقدار آب به عراق نرسیده و از آگوست 2008 تا آگوست 2009 تنها 80 میلیون مترمکعب آب از رودخانه فرات به عراق رسیده و این مقدار 30 درصد از میزان مورد توافق کمتر است.
به نظر میرسد کمبود آب، نبود توافقنامه مشخص، مصرف بی رویه و خشکسالی در خاورمیانه مشکلاتی هستند که بر سر راه بهرهبرداری بهینه از آب قرار دارند، اما مشکل اصلی در روابط این کشورها مشکل سیاسی و امنیتی است و بنابراین در اواسط دهه 90 هنگامی که مشکل «عبدالله اوجلان» بین ترکیه و سوریه مطرح شد، مشکل آب هم مطرح شد.
روند فوقالذکر در رابطه عراق و سوریه نیز مطرح بود بنابراین پس از سقوط رژیم بعث در عراق و اتهام مسؤولان جدید عراق به دولت سوریه مبنی بر حمایت از تروریستها و فراهم کردن امکان برای عبور عربهای خلیج فارس و شمال آفریقا برای مقابله با روند جدید در عراق و حداقل عدم جلوگیری از عبور آنها و به ویژه پس از چهارشنبه سیاه در عراق که وزارتخانههای مهم عراق را مورد هدف قرار داد و از حیث امنیتی کمنظیر و بنا به ملاحظات حیثیتی برای دولت و مسؤولان عراقی غیرقابل چشمپوشی بود بنابراین مسؤولان عراقی با محکومیت این حادثه، برخی عناصر عراقی مقیم سوریه را در این حوادث متهم کردند و از دولت سوریه بازگشت آنها را خواستار شدند، مجدداً موضوع آب بین دو کشور سوریه و عراق مطرح میشود. در حال حاضر نیز با افزایش کمآبی و بحران خشکسالی در سوریه و عراق، مشکل آب همچنان بین سه کشور باقی مانده است.
