- چی شده باز جلسه گذاشتن؟ پول میخوان؟ بگو بابام نمیاد. هر کاری میخوان بکنن. نکنه تو کار بدی کردی؟
این گفتوگو بین من و بابام هر بار که مدرسه ازش دعوت میکنه ردو بدل میشه. امروز که خانم اکبری سر صف گفت باید پدر و مادراتون بیان مدرسه، تو مسیر مدرسه تا خونه هزار بار جمله بابام تو گوشم صدا کرد:
- اینم یه کلاه دیگه است. میخوان جیب خونوادهها روخالی کنن.
بابام به تمام جلسات مدرسه بدبینه، راستش حق هم داره. یک بار پول گچ و تخته پاککن میخوان، یک بار میگن باید تخته سیاه رو با تخته سفید عوض کنیم، یه بار برای زنگ ورزشمون توپ لازم داریم و. . .
بابام هم بعضی وقتها که حالش خوبه یه خرده پول میذاره تو پاکت میده به من بدم به خانم اکبری.
بدون اینکه بدونه اصلا واسه پول کارشون دارن یانه. بعضی وقتها هم که به قول خودش اعصاب معصاب نداره اوضاع اینطوریه.
سرمایهگذاری در آموزش و پرورش رشد اقتصادی را به دنبال دارد و دولتها تلاش میکنند سطح آموزش را در کشور خود، بدون مصرف هزینه زیاد ارتقا دهند.
اندیشیدن راهکاری برای این مسأله در کشوری مثل ایران که صد سال متوالی با کسری مزمن در بودجه نظام آموزشی خود مواجه بوده، جدیتر است. به همین دلیل برنامهریزان فرهنگی اغلب در پی یافتن منابع جدید و بیشتری برای گسترش و تجهیز آموزش و پرورش هستند.
در این خصوص، سبد مصرفی خانوار در ایران از تیررس این نگاه جستوجوگر در امان نمانده و سعی شده است به نحو مطلوب و قانونی از این منبع ضعیف، نقبی به آموزش و پرورش زده شود.
برنامههای فوق برنامه با اسم و یا بیاسم، پنجرههای باز، هزینههای بهداشتی و خدماتی مدرسه و افزایش تسهیلات آموزشی همه از جمله این تلاشها بوده که طی سالیان گذشته صورت گرفته تا پای خانوادهها در امور مالی مدارس و به طور کل آموزش و پرورش باز شود.
و البته و صد البته که خانوادهها همیشه و همیشه به این موضوع بدبین بودهاند.
در این بین طرح اداره مدارس به صورت هیأت امنایی، آب پاکی را بر دست والدین ریخت. این طرح در سال 1383 در شورای عالی آموزش و پرورش تصویب و ابلاغ شد و تا کنون بیش از 600 مدرسه را تحت پوشش خود در آورده است.
آئین نامه مدارس هیأت امنایی
بر اساس این طرح، مدارس دولتی واجد شرایط میتوانند به پیشنهاد شورای مدرسه و تایید شورای آموزش و پرورش شهرستان یا منطقه، به صورت هیأت امنایی اداره شوند و مجوز هیأت امنایی شدن این مدارس به صورت موافقت اصولی موقت و برای مدت یک سال صادر میشود، که در صورت احراز استانداردهای لازم، به موافقت قطعی تبدیل میشود. در مرکز استانهایی که بیش از یک منطقه یا ناحیه آموزشی وجود دارد، شورای آموزش وپرورش شهرستان در چارچوب این آئین نامه و بر اساس سیاستهای راهبردی خود میتواند اتخاذ تصمیم در مورد هیأت امنایی اداره شدن مدارس را به ادارات آموزش و پرورش مناطق یا نواحی ذیربط واگذار کند.
همچنین در مدارسی که به صورت مجتمع آموزشی (شامل دورههای مختلف تحصیلی) اداره میشود، صرفاً یک هیأت امنا به عنوان هیأت امنای مجتمع تشکیل میشود.
اعضای هیأت امنای مدارس مشمول این آئیننامه، شامل مدیر مدرسه، یکی از معاونان آموزشی مدرسه به انتخاب مدیر، یک نفر از کارکنان آموزشی و یک نفر از اولیای دانشآموزان به انتخاب انجمن اولیا و مربیان مدرسه، دو نفر از صاحب نظران و کارشناسان آموزشی یا فرهنگی( ترجیحاً از استادان حوزه، دانشگاه یا مدرسان مراکز تربیت معلم و آموزشکدههای فنی و حرفهای)، یک نفر از خیرین و یا معتمدان محل، یک نفر از اعضای شورایاری محله یا موسسات و مراکز فرهنگی، ورزشی و مذهبی محل(مسجد) ویک نفر از مدیران یا اعضای هیأت مدیره مراکز و موسسات تولیدی- خدماتی است.
اختیار یا اجبار
خانم کبیری مادر ابوالفضل 10 ساله که برای پرسیدن شرایط ثبت نام به مدرسه مراجعه کرده است میگوید: «اول و آخر این طرح و تمام مقدمهچینیهای آن برای گرفتن شهریه برای تحصیل بچههاست، هر چند الان هم پول میگیرند اما در تلویزیون اعلام میکنند گرفتن شهریه خلاف قانون است. میگویند اگر خانوادهای نداشته باشد شامل تخفیف میشود اما تا بخواهی ثابت کنی درآمدت برای پرداخت شهریه کافی نیست هم بچه ات انگشت نما شده هم سال تحصیلی تمام میشود. »
فاطمه قدیری معلم کلاس چهارم ابتدایی، تجربه نظام تعلیم و تربیت کشور را در خصوص وجود مدارس نمونه دولتی و یا نمونه مردمی یاد آور میشود و میگوید: « این طرح از جهاتی خوب و از جهاتی بد است. از آنجایی که در اینگونه مدارس والدین بابت آموزش فرزندشان پول پرداخت کردهاند ارزش بیشتری برای آن قائل میشوند و روی آن بیشتر دقت میکنند، این جزو خصوصیات ایرانیان است که برای چیزی که هزینه نکردهاند و مجانی آن را به دست آوردهاند ارزش زیادی قائل نیستند، وقتی هزینه کردند دقت بیشتری هم صرف میکنند. »
وی که 21 سال در کسوت معلمی سابقه دارد میافزاید: «از طرف دیگر دست مدرسه برای پرداخت هزینههای جانبی آموزش بازتر است. هر چند وقتی والدین پول پرداخت کنند توقعاتشان بالا میرود، البته بخشی از مطالبات و انتظارات بحق است. پرداخت شهریه این تصور را در خانوادهها تقویت میکند که جنسی را خریدهاند و در صورت عدم رضایت میتوانند آن را پس بدهند و پولشان را پس بگیرند.»
قدیری معتقد است : «روی هم رفته اگر این مسأله احساس تملک به خانوادهها ندهد بهتر است. البته در مدارس غیر انتفاعی این مسألهای است که باید پذیرفت، در برخی از این مدارس به دانش آموز نمره میدهند که مشتری کم نشود. در مدارس هیأت امنایی هم باید توجه شود، با توجه به اینکه میزان شهریه دریافتی را شورای منطقه تعیین میکند، مدارس به میزان پول بیشتری که از دانش آموز میگیرند به او نمره بیشتری ندهند. البته اگر سطح آموزش هم بهتر باشد قابل قبول است، در غیر این صورت این تدبیر برای کم کردن هزینههای آموزش و پرورش به آفتی برای سلامت آن تبدیل میشود. »
رقیبی برای غیر انتفاعیها
حرکت آموزش و پرورش در جهت جلب مشارکتهای مردمی و اختیار دادن به هیأت امنا، یعنی سپردن کار به دست مردم؛ و در این صورت یقیناً شرایط آموزش و پرورش بهتر میشود، اگر مدرسه به وسیله هیأت امنا اداره شود و تمام فعالیتهای آن قانونی باشد هر شیوهای در اعمال مدیریت آموزشی معترضی نخواهد داشت. محمد ردایی که در مقطع راهنمایی تدریس میکند از مدارس نمونه مردمی به عنوان تجربهای موفق یاد میکند و ادامه میدهد: در حال حاضر اگر والدینی بخواهند فرزندشان را ثبت نام کنند سردرگم میشوند.
اداره آموزش و پرورش مناطق نیز میگویند مدارس دولتی به درد نمیخورند، مگر امکان دارد در یک منطقه آموزش و پرورش یک مدرسه دولتی خوب وجود نداشته باشد. این تبلیغات به خاطر رشد مدارس غیر انتفاعی است. طوری تبلیغ میکنند که مدارس دولتی هر چقدر هم عالی کار کنند کسی برای ثبت نام سراغشان نرود. در صورت هیأت امنایی شدن، مدارس به مراتب بهتر اداره میشوند چون در حال حاضر همان سرانه اندکی را نیز که دولت پرداخت میکند دیر به دست مدرسه میرسد و در برخی موارد سلیقهای مصرف میشود.
آموزش و پرورش و دهکهای پایین جامعه
علیرضا علی احمدی وزیر آموزش و پرورش که بنا به گفته خودش استراتژیست مسائل آموزشی است میگوید: « در تحول بنیادین، یکی از استراتژیهای اصلی و راهبردهای کلان، مشارکت دادن مردم در اداره آموزش و پرورش است.
دولتی بودن صد درصدی آموزش و پرورش از مسائل دیرینه آموزش و پرورش است، در همین راستا تاسیس مدارس هیأت امنایی نه تنها چوب حراج زدن به آموزش و پرورش نیست، بلکه به رقابت عادلانه و تمرکززدایی مدیریتی کمک میکند. ضمن این که طی آن، اصل 30 قانون اساسی رعایت خواهد شد. والدین باید مسؤولیت بیشتری در فرآیند تعلیم و تربیت فرزندانشان بپذیرند. »
وی در جای دیگری میگوید: «آموزش و پرورش نباید پاسخگوی پایین بودن توان اقتصادی یک خانواده باشد، اگرچه این مسأله روی کیفیت آموزشی تأثیر دارد. » بر اساس اصل 30 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آموزش عمومی در کشور برای تمام مردم تا پایان دوره متوسطه رایگان است.
در مدارس هیأت امنایی از خانوادههایی که توانایی مالی دارند کمک دریافت میشود و خانوادههای کمدرآمدتر از طرف هیأت امنا مشمول تخفیف از 30 تا صد درصدی میشوند. وضعیت کنونی آموزش و پرورش به عنوان مردمیترین وزارتخانه کشور بر کسی پوشیده نیست و برای برون رفت از مسائل مبتلا به آن، باید تدبیری اندیشیده شود و گسترش مدارس هیأت امنایی یکی از راهکارهاست. در پیدایش این پدیده در آموزش و پرورش مشارکت مردم و خانوادهها در نظام تعلیم و تربیت و افزایش کیفیت آموزش انتظار میرود.
دکترمحمد رضا حافظی رئیس مجمع خیرین مدرسه ساز نیز، تصویب این طرح را حاصل دوراندیشی صاحب نظران آموزش و پرورش میداند و میگوید: خیرین وقتی مدرسهای را به آموزش و پرورش اهدا میکنند جزو سرمایههای ملی کشور محسوب میشود که به مراقبت نیاز دارد. مصوبه اخیر شورای عالی آموزش و پرورش مبنی بر سهیم کردن خیرین در اداره آموزش و پرورش به این امر کمک میکند. خیرین میتوانند در حفظ و نگهداری سختافزاری مدارس و در انتخاب مدیر به همراه سایر اعضا اعمال نظر کنند.
وی ادامه میدهد: مسلما خیّری که در ساخت مدرسهای مشارکت داشته، علاقهمند است که در تامین دیگر امکانات برای کیفیت بخشی آموزشی نیز کمک کند.
آنچه از آئین نامه مدارس هیأت امنایی و گفتههای مدیران صف و ستاد در آموزش و پرورش بر میآید، این است که فضای آموزشی مناسب و استاندارد با کمک مردم و دولت ایجاد شود. و این مدارس بر خلاف باور عموم، بار مالی اضافی بر خانوادهها تحمیل نخواهد کرد و اعتبارات دولتی مانند گذشته و بر مبنای اصل 30 قانون اساسی در اختیار هیأت امنا قرار میگیرد. و تنها خانوادههایی که تمایل به کمک دارند اقدام میکنند.
در این صورت روال حال حاضر در مدارس کشور مبنی بر گرفتن کمکهای اجباری از والدین در طول سال تحصیلی به عناوین مختلف، توجیهی ندارد.
