مجلس یازدهم با بررسی و تصویب طرح «جمعیت و تعالی خانواده» در تاریخ ۱۲ آبان۹۹ مطابق با اصل ۸۵ قانون اساسی موافقت کرد. پس از آن در مجلس کمیسیون مشترکی از نمایندگان مختلف شکل گرفت تا در فرصت یکماهه خود این طرح را بررسی و تصویب کند. کمیسیون مشترک هماکنون در حال بررسی این طرح است. با توجه به اهمیت موضوع جمعیت برای کشور و ضرورت قانونگذاری در این حوزه، لازم است طرح با دقت مطالعه و نقاط قوت و ضعف آن مشخص شود.
طرح ۵۲ مادهای «جمعیت و تعالی خانواده» را میتوان از جهات مختلف مورد بررسی قرار داد. کیفیت بررسی به انتخاب شاخصها و مؤلفههایی همچون هدف طرح، مخاطب هدف، مدتزمان و میزان اثرگذاری و توجه به مطالبه عمومی مردم بستگی دارد که مطابق با زمینه بررسی این شاخصها انتخاب میشوند. در این یادداشت بنا داریم طرح «جمعیت و تعالی خانواده» را بر اساس یک گروه از مخاطبان هدف این طرح؛ یعنی دانشجویان و اساتید بررسی کنیم تا مشخص شود چقدر انتخاب این مخاطب اولویت داشتهاست و در گام دوم به سیاستهای مورد نظر طرح برای حل نیازها و موانع جمعیتی این گروه اشاره کنیم و آنها را مورد نقد و بررسی قرار دهیم.
ابتدا لازم است جامعه آماری مخاطبان موردنظر مشخص شوند. مطابق آمار سال تحصیلی ۱۳۹۸- ۱۳۹۷، بیش از ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار دانشجو در کشور وجود دارد و حدود ۸۵ هزار استاد عضو هیئت علمی دانشگاه هستند.
بنابر بزرگ بودن حجم جامعه آماری یک گروه مخاطب و شرایط مناسبشان برای ازدواج و فرزندآوری، مخاطب هدف اهمیت پیدا میکند و در اولویت قرار میگیرد. با تکیه بر موارد فوق میتوان گفت: انتخاب دانشجویان به عنوان یکی از مخاطبان هدف طرح بسیار صحیح بودهاست، زیرا این گروه علاوه بر جمعیت زیاد، برای ازدواج و فرزندآوری آگاهانه، مناسب و بههنگام نیز شرایط بسیار ممتازی دارند، اما به نظر میرسد انتخاب اساتید دانشگاهی به عنوان یکی از مخاطبانِ هدف، امری کارشناسی نشده بودهاست، زیرا علاوه بر کوچک بودن حجم جمعیت اساتید دانشگاهی نسبت به جمعیت دانشجویان، شرایط سنی این گروه برای ازدواج و فرزندآوری آگاهانه، مناسب و بهنگام وضعیت بسیار خوبی ندارد. از طرفی طرح با انتخاب اساتید دانشگاهی به عنوان یکی از مخاطبان هدف خود و عدم انتخاب دیگر اصناف، همچون معلمان نوعی تبعیض غیر کارآمد قائل شدهاست.
مخاطب هدف ۸ ماده از طرح «جمعیت و تعالی خانواده» را اهالی دانشگاه تشکیل دادهاند که از این تعداد، سه ماده در زمینه فرهنگسازی و اقدامات آموزشی، پژوهشی ترویجی و تبلیغی است، دو ماده به تسهیلات معیشتی و رفاهی میپردازد و سه ماده نیز بر تسهیلات آموزشی تأکید دارد که در ذیل به برخی از ایرادات طرح به تفکیک زمینههای مذکور اشاره خواهد شد.
۱- ایرادات در زمینه فرهنگسازی و اقدامات آموزشی، پژوهشی، ترویجی و تبلیغی
مواردی همچون حذف محتوای درسی ضد جمعیتی و انجام اقدامات در راستای ارزشمندسازی و آگاهیبخشی نسبت به موضوعات جمعیتی، آموزش کارکنان اداری و آموزشی مؤسسات آموزش عالی در جهت آگاهیبخشی و اطلاعرسانی در حوزه جمعیت، تأسیس رشته دانشگاهی و افزایش ظرفیت پژوهش پیرامون مسئله جمعیت اقداماتی هستند که طرحی در این زمینه برای محیط دانشگاه در نظر گرفتهاست. با وجود آنکه چنین اقداماتی در نوع خود لازم و ضروری هستند، اما در وضعیت ازدواج دانشجوییآگاهانه و بهنگام و فرزندآوری دانشجویی تأثیر حداقلی خواهد داشت.
مهمترین مسئلهای که در این بخش باید برای دانشجویان در نظر گرفت، ترغیب آنان به ازدواج بهنگام و آگاهانه و فرزندآوری در دوران دانشجویی است. این مهم وظیفه نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاههاست. نهاد رهبری بیش از دو دهه است که متولی اجرای طرح ملی ازدواج دانشجویی است، اما در طرح مسئولیتی به این نهاد داده نشدهاست؛ در صورتیکه تجربه و اشراف نهاد رهبری در موضوع ازدواج دانشجویی میتواند بسیار راهگشا باشد.
ایراد مهم
در این طرح علاوه بر زمینه فرهنگسازی، در زمینههای دیگر نیز به مقطع تحصیلی دانشجو و اولویت آنها اشاره نشدهاست. قطعاً ازدواج در دوران دکترا با ازدواج در دوران کارشناسی تفاوت دارد. اگر فرد در دوران دکترا ازدواج کند، فرصت و میزان فرزندآوری بیشتری خواهد داشت یا در دوران کارشناسی؟ بهترین فرصت برای ازدواج دانشجویی دوران کارشناسی است؛ زیرا کاهش سن ازدواج در دوران دانشجویی، احتمال فرزندآوری بیشتر را افزایش خواهد داد. از طرفی بسیاری از دانشجویان در دوران کارشناسی رغبت بیشتری نسبت به ازدواج و حتی فرزندآوری دارند. بنابراین سیاستگذاری باید متمرکز بر کاهش سن ازدواج و افزایش میزان باروری در دوران دانشجویی باشد که این امر با توجه ویژه به مقطع کارشناسی محقق خواهد شد.
۲- ایرادات در زمینه تسهیلات معیشتی و رفاهی
بخش تسهیلات معیشتی و رفاهی طرح برای دانشجویان صرفاً به امور خوابگاه و مسکن محدود شدهاست و هیچ اشارهای به تسهیلات اشتغال در دوران دانشجویی نمیکند. با توجه به جمعیت زیاد مخاطبان هدف، حل مسئله اشتغال علاوه بر تأثیر بسیار بر مسئله تولید و اقتصاد کشور، ذهنیتی مثبت نسبت به ازدواج دانشجویی در میان مردم ایجاد خواهد کرد.
همچنین در تسهیلات خوابگاه و مسکن دانشجویان لازم است که به مسئله خوابگاه و مسکن مناسب و در شأن دانشجو اشاره شود. متراژ و مدت زمان استفاده از این تسهیلات باید به گونهای باشد که امکان افزایش تعداد ازدواج و میزان فرزندآوری وجود داشته باشد. این موضوع در طرح رعایت نشدهاست.
۳- ایرادات در زمینه تسهیلات آموزشی
ماده ۱۸ طرح میگوید: مادران دارای حداقل سه فرزند از گذراندن طرح عمومی و تخصصی پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی معاف میباشند. بانوان دارای دو فرزند نیز حق دارند طرح خود را در محل زندگی همسر و فرزندان خود بگذرانند و بانوان دارای یک فرزند یا بانوان متأهل بدون فرزند نیز نسبت به دانشجویان مجرد در انتخاب محل گذراندن طرح خود به ترتیب مذکور در اولویت هستند.
لازم به ذکر است مورد تشویقی قسمت اول ماده آسیبزاست. باید توجه داشت فرزندآوری را نباید با آسیبزدن به مهارت، تخصص و حرفهای حساس ترویج کرد. از طرف دیگر جامعه آماری مخاطب هدف این قسمت از ماده گسترده نیست، ولی بار روانی منفی زیادی در جامعه خواهد داشت.
نکته مهم
لازم است اعطای تسهیلات، مراحل مختلف ازدواج و فرزندآوری دانشجویان را در بر بگیرد. مراحل قبل از ازدواج، حین ازدواج، پس از ازدواج، قبل از بارداری، حین بارداری و بعد از تولد هر فرزند و اولویتبندی آنها و اختصاص تسهیلات مناسب اولویتها میتواند به غنای طرح و کارآمدی آن در خصوص دانشگاهیان کمک فراوانی کند.
از مجلس انقلابی انتظار میرود بدون عجله و شتابزدگی طرح جمعیت و تعالی خانواده را بررسی و اصلاح کند تا مردم و کشور از ثمرات آن بهرهمند شوند.
* تحلیلگر مسائل جمعیت
