داود اسماعيلي*
ماه رمضان يا همان صيام يعني تلاش انسان با روزهداري براي زدودن سموم تن و بدن، ناپاكيها و ناخالصيهاي رفتار و كردار آدمي و رسيدن به آرامشي الهي به منظور آرام ساختن روان. شكي نيست كه روزهداري ميتواند ما را از سيل عظيمي از مشكلات روحي و رواني نجات دهد. سازمان جهاني بهداشت، سلامتي را آسايش كامل جسمي، روحي، رواني و معنوي تعريف كرده است. همچنين از بررسي متون علمي و پژوهشهاي انجام شده درمييابيم فردي كه بتواند از پس نقشهاي فردي، خانوادگي و اجتماعي و... خود به طور مؤثر برآيد، فرد سالمي بوده و بيشك در زندگي به شناخت خود، خداي خود و جهانش ميپردازد. ترديدي نيست كه اين فرد به سلامت معنوي خواهد رسيد و سبك زندگي سالمي را دنبال خواهد كرد. روزه گرفتن آزمون جامعي در اين زمينه است.
نخستين مرحله كنترل و ضبط نفس اماره، خودمراقبتي و مديريت ذهن است. اوهام و هذيانهاي بشري از روان ناآرام و سركش و افسار گسيخته، نشئت ميگيرد. ترمزهاي رواني در رمضان به فعليت ميرسند.
ليالي متبركه قدر نيز كه شأنيت و منزلت آن از هزار ماه برتر و بافضيلتتر است، خود مبين اهميت و كرامت ضيافت الهي است. تلاش فرد در حوزه خودسازي و ترميم باورها و پندارهاي انساني در ايام پربركت ماه صيام و امساك اصليترين هدف متعالي و مقصود پروردگار متعال است.
دليل برتري ماه رمضان بر ديگر ماهها، از عظمت سوره مباركه قدر هويداست. هر شب، شب قدر ميشد اگر ميتوانستيم قدر اين ليالي و ايام را درك كنيم، و ما ادريك ما ليله القدر، و تو چگونه ميتواني درك كني شب قدر را؟! و اينجاست فصل مشترك علوم روانشناختي و علوم قرآني و الهي، چراكه با ارزشترين ويژگي انسان سالم بزرگسال، از منظر قرآن و علوم رفتاري و روانشناسي، ويژگي ادراكي و شناختي اوست.
در جاي جاي و آيه به آيه كلامالله مجيد ميخوانيم: افلا يتدبرون؟ افلا يعقلون؟ افلا يبصرون؟ افلا يفهمون؟ افلا يسمعون و... دين و آييني كه از خود اطمينان صددرصدي دارد و خلل و نقطه ضعفي در آن نيست تا اين اندازه انسان را به بصيرت، فهم و درك و شناخت، رهنمون ميدارد.
بيشك يكي از دلايل فرض و واجب گرديدن صيام و روزه و امساك به خاطر بركات روحي و رواني و جسمي آن است.
در كلامالله مجيد، حضرت حق ميفرمايند: قل الروح من امر ربي، روح و جان و روان آدمي تحت امر و فرمان خالق متعال است. در نتيجه همين خالق متعال، امساك و صيام را براي روح و جان و تن و روان آدمي، واجب گردانيده تا كل اعضا و جوراح، نوراني و صيقلي شوند.
عبوديت و بندگي پروردگار متعال و خالق بيهمتا، در انسان احساس آرامش و امنيت و پشتگرمي ايجاد ميكند. اتفاقاً رويكردهاي انسانگرايي و وجودي در حوزه روانشناسي به اين امر تأكيد دارند. هر قدر ارتباط با مركز عالم امكان و ذات اقدس ربوبيت، خالصانه و عارفانه و عاشقانه باشد، آرامش و اطمينان قلبي و قالبي فرد بيشتر و بهتر خود را نشان ميدهد. به قول بزرگي رابطه با خداوند كه منظم و مرتب شد، حضرت حق، باقي امور آدمي را مرتب مينمايد.
نتيجه سحرخيزي رمضان هم عبادت و روزهداري رمضان و جهاد و مبارزه با نفس اماره، همگي لقاي پروردگار و عندربهم يرزقون و رستگاري خواهد بود. تمامي اديان و آموزهاي ديني و تربيتي و آسماني، تأكيد و اصرار به كمال آدمي و رشد و هدايت وي دارند كه اين مهم در مكتب اسلام راستين و سيره ائمه هدي و اهل بيت عصمت و طهارت و تشيع علوي، عيان و آشكار است.
تعاليم روانشناختي در حوزه علوم انساني و رفتاري، راهي جز بيدارسازي و انسانسازي نميبينند، چراكه بشر دنياي معاصر افسارگسيخته به سمت مطامع و نفسانيات و ماديات ميتازد و ترمزهاي رواني وي فقط و فقط متابعت از دينداري و آزادگي و جوانمردي خواهد بود.
علم دين و بدن همان علم معرفت و روان است. روان سالم و بدن سالم دو موهبتند، آگاهي و خردورزي بشر در برونرفت از ناكاميها و شرارتهاست و رمضان ماه تمرين آدميت و شرافت و بزرگمنشي است.
*روانشناس و مدرس دانشگاه
