محمدصادق عابديني
26 مرداد ماه يادآور ورود آزادگان به كشور است. در سال 69 و بعد از به ثمر رسيدن مذاكرات ميان كشورمان و عراق، روند آزادي اسراي دو كشور آغاز شد. ورود آزادگان سرافراز به كشور نقطه عطفي در تاريخ معاصر ايران است و از آن به عنوان يكي از پيروزيهاي بعد از دوران دفاع مقدس ياد ميشود.
مقام معظم رهبري در ستايش عمل آزادگان ميفرمايند: ما را چه رسد كه با اين قلمهاي شكسته و بيانهاي نارسا در وصف اسرا كه سلامت خويش را از دست دادهاند، مطلبي بنويسيم يا سخني بگوييم. زبان و بيان، عاجز از ترسيم مقام بلندپايه عزيزاني است كه براي اعلاي كلمه حق و دفاع از اسلام و كشور اسلامي جانبازي نمودهاند. در اقدام شريف... اسيراني كه در زندانهاي مخوف دشمن، شجاعانه بر سر دشمنان بشريت فرياد ميكشند، چگونه ميتوان سخن گفت.
اين رخداد مهم تا به حال چقدر در عرصه هنر ظهور و بروز داشته است؟ به طور مشخص وقتي سخن از آزادگان ميشود، در سينما تنها يك فيلم در خاطرهها زنده ميشود و آن «بوي پيراهن يوسف» ساخته ابراهيم حاتميكياست. حاتمي كيا اين فيلم را در سال 74 ساخت، زماني كه هنوز فاصله چنداني از زمان آزادي و بازگشت آزادگان به كشور نميگذشت. حاتميكيا بازگشت اسرا را از ديد خانوادههاي چشم انتظار به تصوير كشيد. چيزي كه در سالهاي آخر دهه 60 و اوايل دهه 70 بسيار به چشم ميآمد و در جامعه التهاب آن مشهود بود.
در همان زمانها بود كه تلويزيون نيز سريالي با عنوان «بازگشت پرستوها» ساخته ابوالقاسم طالبي را بر اساس اتفاقاتي كه در زندانهاي رژيم بعث براي آزادگان ايراني رخ داد در سال 75 پخش كرد. سعيد سهيلي هم يكي از شاخصترين آثارش يعني «مردي شبيه باران» را در سال 75 ساخت. بعد از آن با وجود ظرفيت بزرگي كه بازگشت آزادگان به كشور ميتوانست براي توليد آثار فرهنگي و هنري داشته باشد، اين سوژه به كل كنار گذاشته شد. گرچه موضوع بازگشت آزادگان بعدها در فيلمهايي مانند «اخراجيها» و «نفوذي» يا سريالي مثل «كيميا» باز هم نمود پيدا كرد ولي حجم بيتوجهي به چنين رخداد بزرگي تأسفانگيز است. جمال شورجه تهيهكننده فيلم «نفوذي» ميگويد: متأسفانه سيما و سينما طي اين سالها آنطور كه شايسته آزادگان دليرمان است به اين موضوع توجه نكرده است و آنطور كه بايد و شايد از اطلاعات زمان اسارت آزادگان ما درست استفاده نشده است. بحث آزادگان بهرغم اينكه از سوژههاي بسيار جذابي برخوردار است و ما ميتوانيم گنجينههاي گرانقيمتي در اين عرصه پيدا كنيم، متأسفانه هم از سوي سيما و هم سينماي كشورمان به آن كمتوجهي شده است و از طرفي نهادهاي ذيربط و همين طور سازمان صداوسيما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نيز آنگونه كه شايسته اين حوزه بوده به آن نپرداختهاند كه البته اين امر ميتواند دلايل مختلفي داشته باشد كه شايد آنها هم خيلي مقصر نباشند.
اين فيلمساز تأكيد ميكند: اين نوع سوژهها مضامين ملي و عزت نظام هستند و خود نظام جمهوري اسلامي و مجلس محترم بايد بيشتر به آن توجه كنند و بودجههاي ويژه براي ساخت آثاري با موضوع دفاع مقدس و آزادگان اختصاص دهند تا براي تهيهكنندگان خصوصي كه با سرمايههاي اندك به حوزه فيلمسازي ورود پيدا ميكنند كمككننده باشد. دولت بايد براي پرداختن به مباحثي چون دفاع مقدس، مقاومت اسلامي، آزادگان و... بودجه بيشتري اختصاص دهد و همين نداشتن بودجه مشكل جدي ماست.
روز گذشته بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس، در بيانيهاي كه به مناسبت سالروز ورود آزادگان منتشر كرد، تأكيد داشت:«در شرايطي كه شمار عظيمي از آزادگان عزيز به دلايل ناشي از ميراث دوره اسارت به خيل شهداي گرانقدر پيوستهاند، اما ملت ايران همچنان از حضور و همراهي آنان در جامعه اسلامي بهرهمند است و جا دارد با تأسي به رهنمودهاي مقام معظم رهبري امام خامنهاي (مدظله العالي) و تكريم و قدرداني از مجاهدتهاي توأم با بصيرت و هوشمندي اين عزيزان، نسل جوان و نوجوان كشور را به درسآموزي از نقش آزادگان در تاريخ مقاومت و پايداري اين سرزمين و سيره آنان برابر دشمنان انقلاب و نظام كه به ويژه براي نسل امروز و مردم اين مرز و بوم بسيار آموزنده و الهام بخش است ترغيب و تشويق كرد.» سؤال اينجاست كه اين درسها آيا نبايد به غير از ابزار واسطهاي به نام هنر و فرهنگ در اختيار مردم قرار گيرد؟ اگر چنين است چرا نهادهاي مرتبط فرهنگي نتوانستهاند وظايف خود را در اين خصوص عملي كنند؟
جشنواره فيلم مقاومت از مهمترين جشنوارههاي موضوعي كشور است كه توجه خاصي از سوي نهادهاي فرهنگي به آن ميشود. در سالهاي اخير در ميان آثار مهم اين جشنواره هيچ اثري كه به طور مشخص به آزادگان بپردازد ديده نميشود. نبود آثار مرتبط با آزادگان را ميتوان در دسترس نبودن منابع مكتوب درباره اين موضوع جستوجو كرد. حجتالاسلام محمدعلي انصاري مشاور وزير فرهنگ و ارشاد اسلاميدر امور ايثارگران ميگويد: هنوز خاطرات بسياري از آزادگان ثبت و ضبط نشده و يكي از وظايف متوليان فرهنگي ثبت و ضبط همين خاطرات است. اما حداقل يك مجموعه بزرگ درباره خاطرات آزادگان جمعآوري شده است. رجايي نويسنده مجموعه كتابهاي «فرهنگ آزادگان» كه در آن بخشي از خاطرات آزادگان جمعآوري شده است، ميگويد: برخي مطالب كتاب قابليت انتشار در فضاهاي مجازي را دارد. فيلمنامهنويسان نيز ميتوانند با كمك گرفتن از اين كتاب آثار خود را به نگارش درآورند. در عرصه هنر نمايش نيز ميتوان از اطلاعات كتاب استفاده كرد و حتي شعرا هم ميتوانند از اين كتاب بهره ببرند. فرهنگ آزادگان تنها يكي از منابع قابل استناد براي توليد فيلم و سريال درباره آزادگان است. كتابي كه در آن به موضوعاتي چون آب و تشنگي در اسارت، آمارگيري، مكر و حيلههاي دشمن، ستون پنجم، خيانتهاي منافقان، صليب سرخ، حماقتهاي دشمن، تلاش دشمن در ايجاد انحراف، شهادت در اسارت، نمادهاي مظلوميت، انواع شكنجهها و نگهبانان جلاد، مخالفت با روحيه رواني و شكنجههاي روحي و رواني در دوران اسارت پرداخته شده است. هر كدام از اين سرفصلها و موضوعات به خودي خود داراي بار درام است. متأسفانه اينگونه به نظر ميرسد كه در حوزه كار درباره آزادگان در كنار نداشتن منابع گستره مطالعاتي از فقر شديد مطالعه در ميان هنرمندان نيز رنج ميبريم.
