معصومه طاهري
معرق كاشي عبارت است از قطعههاي تراشيده شده كاشي كه نقوش مختلف را از رنگهاي متفاوت تراشيده و در كنار يكديگر قرارداده و به شكل قطعاتي بزرگ در آورده و روي ديوار نصب ميشود تا زينت بخش بنا گردد. اين نقوش زيبا گاهي از نقشهاي گرهكشي و گاهي از نقشهاي مختلف مانند گل و بوته، اسليمي، ختايي يا خطوط مختلف تشكيل ميگردند؛ هنري اصيل و قديمي كه تنها مختص ايرانيان و به خصوص اصفهانيهاست، اما متأسفانه اين روزها خبرهاي ناراحتكنندهاي از مرگ معرق كاشي به گوش ميرسد. استاد حسين فروغي هنرمندي است كه از 12سالگي وارد دنياي زيبا و جذاب معرق كاشي شد. چند سال شاگرد استاد حسين مصدقزاده بود تا اينكه فوت و فن كار را آموخت و تا به امروز در اين حرفه مشغول به كار است، به طوري كه موي سفيد و دستهاي پينه بستهاش خبر از كوله باري از تجربه در اين هنر ميدهد، اما امروز وقتي ميبيند هنر اصيل و سنتي ايراني معرق كاشي به دليل بيرونقي روبه نابودي است دلش ميگيرد و آه سردي ميكشد.
استاد خود شما تلاشي براي ماندگاري معرق كاشي كردهايد؟ به اندازه وسع و توانم هميشه تلاش ميكنم چون حيف است اين هنر زيبا و اصيل از بين برود. كارگاهي راهاندازي كردم و حدود
20، 30 نفر هم مشغول به كار هستند ولي حرف جاي ديگري است. افراد به سن و تجربه من به تعداد انگشتان دست هم نميرسند و اين هنر در حال از بين رفتن است.
حدوداً چند نفر در اين هنر فعاليت دارند؟در اصفهان نزديك به 70 هنرمند داريم كه از اين بين استادان برجسته و شاخص حدود10 نفر هستند و اين تعداد خيلي كمي است.
در چه شهرهايي معرق كاشي وجود دارد؟مهد اين هنر شهراصفهان است. درمشهد هم كار را شروع كردند كه هنرمندان فقط براي آستان قدس كار ميكنند البته آن هم به سالهاي بسيار دور برميگردد.
مانند ساير هنرهاي صنايع دستي، معرق كاشي هم دچار تحول دنياي ماشينيزم شده است؟بله در گذشته با وضعيت سختي كار ميكرديم. بايد ساعتها با صبر و حوصله چشم ميگذاشتيم تا يك بوته گل دربيايد. آن زمان واقعاً جنس كاشيها فرق ميكرد. صددرصد جنس و رنگ بهتر بود. البته هنر فرقي نكرده، اما امروز همه چيز ماشيني شده است. الان چون وضع كسب و كار بهخصوص هنرهاي صنايعدستي كساد است، خود من به هفت رنگ روي آوردم كه در مقايسه با كار اصيل معرق كاشي مانند فرش ماشيني و دستبافت است. مسلماً فرش دستبافت خيلي بهتر و جذابتر است.
چرا به هفت رنگ روي آورديد؟من هم در اين جامعه زندگي ميكنم و زندگي هزينه دارد. مجبورم به اين كارهاي ماشيني روي بياورم چون از نظر قيمت، مشتري توان خريد هنر اصيل معرق كاشي را ندارد و سفارش هم نميدهد. البته براي ما جاي افت دارد و شايسته نيست با سالها كار و پيشكسوتي به هفت رنگ روي بياوريم ولي به دليل حمايت نشدن ناچار هستيم.
كاربرد معرق كاشي در چه زمينههايي است؟ غير از مساجد ميتوان از معرق كاشي در ساختمانهاي مختلف و مكانهاي اداري استفاده كرد مانند آرم اتاق بازرگاني، دانشگاهها، سازمانهاي ثبت احوال كه آرم ثبت احوال اصفهان را خودم انجام دادم. معرق كاشي خيلي جاي كار دارد، اما متأسفانه خود هنر خريداري ندارد و رو به كساد است.
معرق كاران كاشي در خارج از كشور براي پروژههاي بينالمللي هم حضورداشتهاند؟بله استادان برجسته اين هنر به كشورهاي ديگر براي كار دعوت شدهاند. در كشورهايي چون عمان، كويت، سوريه، كربلا و نجف ميتوان آثار دست آنها را ديد. آنها بعد از پايان پروژههاي كاري هم برگشتند.
ميراث فرهنگي در قبال معرق كاشي اقدامي انجام داده است؟بله، مدام هم به سازمان ميراث فرهنگي رفت و آمد داريم، ولي خود كار در ساختمانها كم شده و خريداري ندارد و سازمانها و اداراتی هم كه ميتوانند سفارش كار بدهند تا معرق كاشي جان بگيرد دراين باره تعاملي ندارند. الان بسياري از هنرمندان اين رشته به شغلهاي ديگري روي آوردند زيرا برايشان به صرفه نيست. مشكل اين است كه معرق كاشي صنف ندارد و اين خيلي براي ما بد است كه با داشتن سابقه كار در معرق كاشي زير پوشش هفت رنگ برويم. آنها صنف دارند ولي ما نداريم. اتفاقاً ميراث فرهنگي هم متولي كار شد اما هنوز كاري انجام نگرفته است.
مشكل كجاست؟احترام به پيشكسوتها و استادان مثل گذشته نيست و كم شده است، از طرفي حمايت هم نميشويم. مثلاً من براي كار به مسجدي ميروم وقتي بودجه ندارند نميتوانم كار معرق كاشي انجام دهم.
اگر براي نماي خانهها به جاي نماهاي غربي و يكنواخت از اين هنراستفاده شود كمكي ميكند؟عدهاي نظرشان اين است كه معرق كاشي براي مسجد است و مناسب خانه نيست و ما نميخواهيم نماي ساختمان مسكوني مانند مسجد و محراب شود، درحالي كه يك فرش انواع طرحها و نقشهها را دارد ما ميتوانيم روي كاشي طرحهاي متنوعي بياوريم كه سبك كار با مسجد فرق كند. در حال حاضر در كشورهاي ديگر همين كار را ميكنند خيلي هم استقبال ميشود مانند دوبي كه اين كار انجام شده و خيلي هم زيبا و ديدني است. در پاساژها و مكانهاي تجاري هم از اين هنر استفاده كردند ولي اينجا هنوز جانيفتاده است.
يكي از صحبتهايي كه ميشود اين است كه اگر نماي خانه و مغازه را كاشي كنيم احتمال ريختن آن وجود دارد و با صرف هزينه، كار از بين ميرود، درست است؟ما معرق كاشي داشتيم كه فردي پدرش قابي را در اتاق زده، آمده به ما گفته است همين قاب را در جاي ديگر ببريم. ما اين قاب را كه با گچ بوده بريديم و در محل ديگري نصب كرديم. اتفاقاً چون كار با دقت است به هيچ عنوان خرد نميشود و از بين نميرود. كاشيهاي هفت رنگ چون زير كارچيني است ميريزند ولي معرق كاشي اينطور نيست.
هزينه كار شما بالاتر از هفت رنگ است؟بله، الان هفت رنگ 300، 400 هزار حتي كمتر هم در بازار موجود است، ولي كار ما تا 4 ميليون هم قيمت دارد چون بايد چشم گذاشت. واقعاً زحمت، دقت و ظرافت زيادي دارد و همه با دست انجام ميشود. كاشيهاي هفت رنگ 10 سانت يا 15 سانت هستند ولي ما كاشي نيم سانت يا حتي كمتر هم داريم. وقتي اين ظرافت را داريم ميتوان روي هر چيزي قالب زد.
چرا كاشيهاي گنبد مسجد امام اصفهان ترك خوردند به طوري كه سازه گنبد دچار برآمدگي شده و نياز به مرمت دارد؟اتفاقاً پدر استاد بنده اين مسجد را بنا كرده و الان خود استاد با شناخت به كار پدرش، مرمت گنبد را به عهده گرفته است. علت اين مشكل آن است كه دورتادور اين بناي قديمي و تاريخي، ماشينهاي زيادي رفت و آمد ميكنند كه باعث لرزش ميشوند. خود استاد مصدقزاده ميگويد چون پايه گنبد سست شده با هر قدرتي، باز هم مثل قبل جواب نميدهد اين هم به خاطر لرزش اطراف آن است و همين باعث ترك خوردن كاشيها شده است.
چرا كاشيهاي تازه براي مرمت گنبد چروك برداشتهاند؟چون جنس قديم با امروز فرق كرده است. اول كاشي ساخته ميشود بعد روي كار قرار ميگيرد. خاك امروز استحكام و ورزيدگي قديم را ندارد البته افراد با سابقه و توانایی هستند كه ميتوانند روي كيفيت كاشيها نظارت داشته باشند تا كاشيهاي خوب و بدون چروكي توليد شود اما به طور كل هنر معرق كاشي مستحكم است.
