سه فيلم «نهنگ عنبر»، «گينس» و «از رئيسجمهور پاداش نگيريد»؛ از جمله آثاري هستند كه در بازه زماني كنوني و تحت عنوان اكران از افطار تا سحر ماه مبارك رمضان بر پرده سينماها قرار دارند. كيفيت نازل و شوخيهاي جاهلانه و مبتذلي كه بيشتر ادبيات رايج بين افراد لاابالي جامعه است، خط و محور مشترك هر سه فيلم مورد اشاره است.
چرايي توليد چنين فيلمهايي كه امروزه تحت عناويني مانند شانه تخم مرغي، سطحينگر، بازاري، نازل يا تجارتي و مبتذل شناخته ميشوند و بلايي كه چنين آثاري بر سر سطح سليقه مخاطب و پايين آوردن كيفيت سينماي كشورمان ميآورند، موضوع بحث و گفتوگوي ما با چند نفر از كارشناسان حوزه سينما بوده است.
جبار آذين كارشناس و منتقد سينما با تأكيد بر اينكه سينما و سياستهاي سينمايي ما به سمتي در حركت است كه مغاير با فرهنگ و باورهاي جامعه است، ميگويد: علت و انگيزه اصلي اين حركت در چند بعد قابل بررسي است؛ نخست اينكه بخشي از فرهنگ وارداتي توسط اشخاصي كه تمايلاتي به فرهنگ بيگانه دارند در حال تزريق به جامعه و كشور است؛ نكته ديگر اينكه بخشي از مسئولان عرصههاي مختلف فرهنگ و هنر از جمله سينماي ما كساني هستند كه كمترين قرابت و نزديكي را با فرهنگ و جامعه دارند. خاستگاه اينها فرهنگ نيست و از جبهههاي سياسي آمدهاند و وقتي نگاهشان به قضاياي فرهنگ، سياسي است تمامي مسائل را از اين زاويه بررسي ميكنند و آنچه منطبق با سياستهاي گروهي و جناحي دوستان باشد، مطلوب است و مورد حمايت قرار ميگيرد. وقتي دوستاني كه مدعي اصلاحطلبي يا اصولگرايي يا بين اينها هستند سعي ميكنند همين را در عرصه فرهنگ نشان دهند، شما آثاري را ميبينيد كه خنثي است و بازار سينما را فقط پررونق نگه داشتهاند نه اينكه خدمتي كنند. از سوي ديگر، هنرمنداني كه دغدغه مسائل جامعه و همچنين از واقعيات پيراموني مردم شناخت درست و دقيقي ندارند و نيز هيچگونه احساس تعلقخاطري به فرهنگ نداشته و مايلند كه به هر شكلي در سينما حضور داشته باشند، سعي ميكنند بر اساس تمايلات شخصي و با استفاده از فضاي بيبرنامگي مسئولان فيلمهايي بسازند كه نهتنها كمكي به تعالي جامعه نميكنند بلكه جلوي رشد و پيشرفت آن را نيز ميگيرند. واقعيت اين است كه بخشي از فعالان كنوني سينماي كشورمان به نوعي ادامهدهنده راه سينماگران دوران طاغوت و ايام تاخت و تاز فيلمفارسيهاي سخيف و مبتذل بوده است؛ اين است كه در شرايط امروز جامعه ما برخي به دنبال اين هستند كه براي به دست آوردن گيشه همان راهي را بروند كه سينماگران و فيلمسازان قبل از انقلاب رفتهاند.
جريان تازهاي به اسم «نئوفيلمفارسي»
سيدسعيد هاشم زاده نيز در همين باره ميگويد: امروزه شاهد جرياني هستيم كه شاخصههاي فيلمفارسي به شكل ديگر با همان ذات خود به مخاطب عرضه ميشود و شاهد فيلمفارسي كه اگر در دوره جديد نامش را نئوفيلمفارسي بگذاريم، هستيم و فكر ميكنم خطرناكترين مسئله اين است كه در چيزي كه به نام فيلمهاي شانه تخم مرغي نام ميبريم ما به عنوان مخاطب، فيلمساز و منتقد داراي تفكر شانه تخم مرغي شدهايم. وي ميافزايد: منتقداني كه سالها پيش سينماي هيچكاك و اروپا و آسياي شرقي را درس و الگو قرار ميدادند، امسال و در اين چند ماه اخير از فيلمهايي مثل نهنگ عنبر و گينس حمايتي ميكنند كه بيسابقه است و اين براي من اين سؤال را ايجاد ميكند چه اتفاقي افتاده كه منتقدان ما هم داراي اين تفكر شانه تخم مرغي شدند، يعني وقتي شانه تخم مرغ ميگويم به ياد فرآيند توليد مكانيكي تخممرغهايي ميافتم كه فقط براي مصرفگرايي ساخته ميشود و به صورت مكانيكي و توليد صنعتي است و نشاني از هنر، فرهنگ و تفكر انتقادي در آن نيست. سيد امير جاويد در مواجهه با سؤال خبرنگار «جوان» ترجيح ميدهد با نقل يك خاطره قضاوت را به مخاطبان واگذار كند. وي ميگويد: يك روز با يكي ديگر از دوستان با آقاي ايوبي كه مسئوليت سينماي كشور بر عهدهشان است، ديدار كرديم و آقاي ايوبي خاطره جالبي را براي ما نقل كردند. او گفت: «در جريان جشنواره فجر سعي ميكردم اكثر فيلمها را شخصاً ببينم به همين دليل در دفتر كارم به تماشاي آنها مينشستم. بعضي اوقات كه وقت نميكردم، تعدادي از فيلمها را به منزل ميبردم تا ببينم. چند وقت كه گذشت همسرم به من اعتراض كرد و گفت با اين فيلمهايي كه به منزل ميآوري، فضاي فرهنگي و سالم خانه را بر هم زدهاي! لطفاً ديگر از اين فيلمها به خانه نياور!» با نقل اين خاطره بايد از جناب ايوبي پرسيد، چطور راضي ميشويد به آثاري كه به گفته همسرتان فضاي فرهنگي منزلتان را برهم ميزند، مجوز اكران عمومي بدهيد و خانوادههاي ديگران را به تماشاي آنها تشويق كنيد؟!
