هر آن نقشي كه بر صحرا نهاديم
تو زيبا بين كه ما زيبا نهاديم
در سال 1328 يكي از نخستين كساني كه به دريافت درجه دكترا در رشته زبان و ادبيات فارسي نايل شد و از پاياننامه تحصيلي خود دفاع كرد، دانشجويي بود كه در ميان همدرسان خود تشخص ويژهاي داشت و استاد بديعالزمان فروزانفر او را با لقب «دوشيزه مشكين شيرازي» خطاب ميكرد خانم سيمين دانشور بود. اين پاياننامه علمالجمال و جمال در ادبيات فارسي تا قرن هفتم هجري عنوان داشت و نويسنده آن تحقيق خود را چند سال قبل از آن تاريخ آغاز كرده بود. راهنمايي اين رساله را نخست خانم فاطمه سياح به عهده داشت كه پس از مرگ نابهنگام او استاد فروزانفر اين مسئوليت را تقبل كرد. تقدير چنين بود كه اين رساله حدود 60 سال بعد از تدوين آن انتشار يابد. در اينجا يادآوري چند نكته لازم به نظر ميآيد. در آغاز تصور ما بر اين بود كه اين رساله تحصيلي عمدتاً ارزش تاريخي و نمادين دارد و دوستداران و خوانندگان آثار داستاني دانشور آن را به عنوان يادگار سالهاي جواني و تحصيل اين نويسنده نامدار گرامي خواهند داشت، اما پس از پيشرفت كار آمادهسازي رساله براي نشر روشن شد. اين كتاب علاوه بر اينها از لحاظ تحقيقي نيز بسيار ارزشمند و امروزه نيز همچنان آموزنده و خواندني است. از همين رو پس از مشورت با نويسنده آن تصميم گرفتيم بهجاي اينكه متن رساله را عيناً و بيهيچ ويرايشي به چاپ بسپاريم، آن را در قالب كتابي مدون به دوستداران آثار دانشور تقديم كنيم. نسخه اصلي اين رساله روي كاغذهاي مخصوص و با ماشينهاي دستي رايج در آن زمان حروفچيني شده است. علاوه بر غلطهاي تايپي كه برخي از آنها را نويسنده رساله بعدها با قلم اصلاح كرده، متن رساله دستخوش ابهامها و دشواريهاي ديگري نيز است، از جمله در ضبط اسامي خاص اروپايي كه به دليل تازگي اين نامها در آن روزگار تلفظ و املاي فارسي آنها دچار تغييرات بسياري شده است. در نقل قول از منابع و مآخذ نيز دقتهايي كه امروزه در نوشتههاي تحقيقي معمولاً مرسوم است، در آن عصر رعايت نميشد. از همين رو براي تطبيق نقل قولها با مآخذ اصلي و در صورت لزوم اصلاح و تكميل آنها با دشواريهاي متعدد روبهرو ميشويم. اين مسئله حتي در باب منابع فارسي و از جمله ديوانهاي شاعران كلاسيك نيز صدق ميكند، مثلاً مؤلف رساله در بسياري از موارد به دليل در دسترس نبودن چاپ منقّح و تصحيح انتقادي ديوانها در آن دوران به چاپهاي سنگي هند يا در برخي از موارد به نسخههاي خطي آنها مراجعه كرده و در همه اين موارد سعي ما بر اين بوده است كه اگر خطاي آشكاري در نقل قولها ديده ميشود با مراجعه به چاپهاي ديگر و جستوجو در منابع مختلف آنها را اصلاح كنيم، اما در مواردي كه متن درست و معنادار به نظر ميآيد، ولي با روايت منقول در منابع ديگر يا چاپهاي معتبر تفاوت دارد از اصلاح و تغيير آن خودداري كردهايم. براي نمونه مؤلف از چاپ سنگي غزليات شمس استفاده كرده كه آن زمان رايج بوده است. امروز براي ما روشن است كه برخي از غزلهاي اين چاپ سروده مولانا نيست. يا برخي از شعرهايي كه در اين كتاب به نام رودكي نقل شده در واقع سروده قطران تبريزي است، زيرا در آن زمان چاپهاي انتقادي از ديوانهاي اين دو شاعر صورت نگرفته بود. مؤلف رساله در ضبط اسامي اروپايي و ذكر تاريخ تولد و وفات افراد شيوه يكساني را رعايت نكرده است. در اين موارد نيز سعي كردهايم حتيالامكان شيوه يكسان و نظمي واحد را مراعات كنيم. يقيناً اگر نويسنده كتاب خود اين رساله را براي نشر آماده كرده بودند كار از لون ديگري بود. البته در مراحل مختلف آمادهسازي كتاب تا جايي كه حال جسمي و روحي ايشان اجازه ميداد از راهنماييهايشان در بازخواني و تصحيح متن بهره بردهايم. در نمونهخواني كتاب، خانم سهيلا گردي و خانم زهرا صابري همكاري كردهاند كه از زحمات آنها نيز سپاسگزارم. تدوينگر اين اثر به خاطر حسن ظن و عنايت نويسنده فقيد نظارت بر چاپ اين كتاب را به عنوان وظيفهاي دلپذير به عهده داشت و تمامي حقوق نشر اين اثر را متعلق به خانم دانشور ميداند. اميدواريم در آينده زمينه نشر ديگر آثار منتشر نشده دانشور و آلاحمد نيز فراهم شود و سپاس آن مرحومه را.
