وارد مسجد كه ميشوم احساس ميكنم فضاي مجلس ترحيم با ديگر مجالس تفاوت دارد چراكه برخلاف ديگر مجالس ترحيم اينجا نه از قرآن خواندن خبري است و نه صداي گريه و شيون خانواده متوفي به گوش ميرسد.
اينجا به جاي قاري يك نفر با لحني سوزناك براي حاضران آواز ميخواند و خيليها هم كه انگار حسابي دلشان براي اين متوفاي پولدار تنگ شده سرشان را پايين انداخته به فكر عميقي فرو رفتهاند.
دورتا دور مسجد مبل و صندلي چيده شده و روي هر ميز كنار مبل انواع ميوه، از موز گرفته تا سيب و پرتقال و گيلاس و هلو، در كنار چند نوع حلوا و خرماهايي كه به روشي عجيب و غريب تزئين شده است. اينجا حاضران غير از چاي با قهوه هم پذيرايي ميشوند و چند مدل شيريني شبيه همين شيرينيهاي ميكادو چيده شده است.
آقايي كه كنارم نشسته با بغل دستياش درباره ناهار ديروز بعد از تشييع جنازه ميت حرف ميزند كه در فلان تالار بود و آن هم يك غذاي مفصل و به قول صاحبان عزا آبرومند.
شركت تشريفاتي، ترحيم تشريفاتي
چند دقيقهاي كه از حضورم در اين مجلس ختم (كه البته به هرچيزي شبيه است جز مجلس ختم) ميگذرد كمكم متوجه ميشوم اينجا پذيرايي از مهمانان توسط يك شركت تشريفاتي انجام ميشود؛ يعني صفر تا صد برگزاري اين مراسم ختم برعهده اين شركت تشريفاتي است. در قسمت مردها چند پسربچه نوجوان و جوان با لباسهايي متحدالشكل مشكي و البته شيك، وظيفه پذيرايي از مهمانان را برعهده دارند. براي همين است كه وقتي در گوشهاي از مجلس نزديك آبدارخانه چشمم به دو نفر از همين پسربچههاي جوان ميافتد كه گوشي به دست به پيامكهايي كه تازه برايشان رسيده ميخندند، تعجب نميكنم.
راستي يادم رفت بگويم اينجا يك گروه حرفهاي هم كار تصويربرداري از مراسم را بر عهده دارند، از فيلمبرداري گرفته تا عكس و تهيه آلبومي بزرگ از گوشه گوشه مراسم.
هر چقدر صبر ميكنم انگار از قرائت قرآن يا ذكر مصيبت و روضه در اين مجلس خبري نيست. رسم و رسوم در اين مراسم ختم با تمام آنچه در بسياري از مراسم ختم ميبينم تفاوت دارد.
اين تنها گوشهاي از تجملات و اسرافي است كه در مراسم ختم ديده ميشود و اگر قرار باشد به تمام جزئيات اين مراسم از روز تشييع جنازه تا مراسم ختم نگاه كنيم، وضعيت اسفناكي را ميبينيم كه باوركردني نيست.
متأسفانه رسم و رسوم زيبايي كه در گذشته در مراسم ختم و تشييع جنازه اموات شاهد بوديم رفته رفته جاي خود را به رسوم غلطي داده است كه جز اسراف و گناه حاصل ديگري ندارد و در اين ميان بيچاره ميتي كه هيچ كدام از اينها نه به درد اين دنيايش ميخورد، نه به درد آن دنيا.
باغ گل پژمرده جلوي مسجد
اينجا يك مجلس ختم ديگري است كه صاحبان عزا از كارخانهداران معروف شهر هستند و در غم از دست دادن پدرشان عزادار شدهاند.
وضعيت اين مجلس هم دست كمي از مجلس قبلي ندارد و تا دلتان بخواهد بريز و بپاش و اسراف و گناه در اين مجلس به چشم ميخورد.
سر تا سر مسجد پر است از بنرهاي تسليت كه از سوي افراد و شخصيتهاي مختلف به صاحبان عزا ارسال شده است. در تراكتهايي هم كه توي مسجد پخش شده اسم افرادي در داخل و خارج كشور به چشم ميخورد كه به صاحبان عزا تسليت گفتهاند.
صحنه تأسفباري كه در اين مسجد ميبينم تاج گلهاي فراواني است كه به رديف، جلوي مسجد چيده شده است. تاج گلهايي زيبا و البته گرانقيمت و بزرگ كه بعضيهايشان پژمرده شدهاند و وقتي با دقت نگاه ميكنم شبيه يك باغ گل پژمرده در جلوي مسجد به نظر ميرسند.
آنهايي كه برادران شيطانند
اينها تنها نمونههايي از اسراف و ريخت و پاشهاي اضافي است كه در برخي مراسم ختم و عزاداري به چشم ميخورد. رفتارهاي اشتباهي كه روز به روز دامنه آن افزايش يافته و متأسفانه حتي برخي از اين رفتارهاي اشتباه به روستاها نيز كشيده شده تا به قول صاحبان عزا مجلس آبرومندي براي عزيز از دست رفتهشان برگزار كنند!
اين درحالي است كه اسراف و ريخت و پاش به شدت در اسلام نهي شده و حتي خداوند در آيهاي از قرآن كريم، اسرافكاران را برادران شيطان لقب داده است تا قبح اين رفتارهاي زشت بيش از هرچيز ديگري نمايان شود.
خداوند در اين آيه از قرآن كريم ميفرمايد:«وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُواْ إِخْوَانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيطَانُ لِرَبِّهِ كفُورًا»؛ از نيازمندان دستگيري كن و اسراف نكن و حق خويشاوندان را بده، چراكه اسرافكاران برادران شيطانند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است.
آرايش مخصوص مراسم ترحيم
متأسفانه اين رفتارهاي زشت و غير قابل توجيه نه تنها از سوي صاحبان عزا سر ميزند بلكه اين رفتارها را از سوي مهمانان و حاضران در مراسم ترحيم نيز شاهديم. آرايش مخصوص مراسم ترحيم يكي از همين رفتارهاي اشتباهي است كه از سوي مهمانان شاهد آن هستيم.
در آرايشگاههاي مردانه مقداري روي صورت و ريش افراد كار ميشود اما اين وضعيت در آرايشگاههاي زنانه بسيار متفاوت است.
ديدن تبليغات يك آرايشگاه زنانه درسطح يكي از خيابانهاي شهركه مدل جديد در مراسم عزاداري و ترحيم را تبليغ كرده است تعجبم را دو چندان ميكند. تحقيق كه ميكنم متوجه ميشوم اين آرايشگاهها با ايجاد خطوطي خاص در چهره و گذاشتن اشك مصنوعي روي گونهها حالت چهره فرد را مغموم و اندوهگين نشان ميدهند و ارقام ناقابلي از 50 هزار تومان تا 500 هزار تومان هم دريافت ميكنند.
عينك آفتابي، كلاه و دستكشهاي سياه زنانه و توريهاي سياه كه روي مقنعه قرار ميگيرد هم لوازم مخصوص مراسم عزاداري براي برخي خانمهاست يا تيشرتهاي سياه مخصوص مراسم ترحيم و عزاداري براي آقايان هم يكي ديگر از رفتارهاي من درآوردي است كه در برخي مراسم ميبينيم.
اما به راستي ريشه اين گونه رفتارها چيست؟ چرا برخي افراد در برگزاري مراسم ترحيم اينگونه اسراف و ريخت و پاش ميكنند و تجملگرايي و چشم و همچشمي در اين مراسم وجود دارد.
دكتر عليرضا عبدي، روانشناس و مدرس دانشگاه به سؤال ما پاسخ ميدهد. وي در بررسي و ريشهيابي اينگونه رفتارها ميگويد: به نظر ميرسد ريشه بسياري از اين رفتارها در خود بزرگبيني افراد و خودپسندي و غرور است كه باعث شده اين افراد در مراسم ختم نيز دست از چشم و همچشمي برندارند.
وي ميافزايد: هيچ توجيه عقلي و شرعي براي اينگونه ريخت و پاشها وجود ندارد و اين چشم و همچشميها جز اينكه باعث افزايش هزينههاي برگزاري مراسم ختم شود حاصل ديگري ندارد.
وي در ادامه با اشاره به رسوم زيبا در برخي مراسم ختم ميگويد: در برخي مراسم ختم با كمترين هزينه بيشترين بهره معنوي و گراميداشت براي فرد متوفي برگزار ميشود كه ثواب برگزاري اين مراسم به روح ميت ميرسد اما كاملاً مشخص است مراسمي كه برپايه چشم و همچشمي باشد هيچ سودي براي آخرت ميت ندارد.
اين روانشناس با انتقاد از برخي رفتارهاي غلط در مراسم ختم ميگويد: مبالغ گزافي براي تاج گل، بنر، تراكت، غذا، ميوه، انواع حلوا، نوشيدنيها و. . . هزينه ميشود كه هيچ سودي ندارد و بسياري از همين تاج گلها با تمام زيباييشان بعد از پايان مراسم دور ريخته ميشوند.
وي با انتقاد از اينگونه رفتارها ميگويد: در جامعهاي كه متأسفانه برخي از مردم با فقر و نداري دست و پنجه نرم ميكنند و افرادي از تنگدستي رنج ميبرند رفتارهاي اشتباه برخي از صاحبان عزا و ريخت و پاشهاي عجيب و غريب در مراسم ترحيم و تشييع جنازه يك گناه نابخشودني است.
وي خاطر نشان ميكند: ما در يك جامعه اسلامي زندگي ميكنيم و بايد رفتارمان به گونهاي باشد كه براي ديگران نيز الگو قرار گيرد.
اين مدرس دانشگاه در ادامه ميگويد: متأسفانه در برخي مراسم با چشم خودم ديدهام كه مقدار زيادي غذا اضافه آمده و باقيمانده ديس غذا كه نعمت خداست راهي سطل زباله شده است.
وي در ادامه به رسم زيباي برخي صاحبان عزا اشاره ميكند و ميگويد: گاهي اوقات شاهديم كه برخي صاحبان عزا بعد از برگزاري مراسم ختمي ساده اعلام ميكنند هزينه مراسم هفتم يا چهلم شخص متوفي صرف امور خيريه ميشود كه اين كار در حقيقت ترويج سنت حسنه احسان است كه براي ميت و بازماندگان اجر معنوي به دنبال دارد.
دكتر عبدي با بيان اينكه بسياري از افراد صاحبنام را ميشناسم كه برگزاري مراسم تشييع و جنازه و ترحيم متوفي را به سادهترين شكل ممكن و با كمترين هزينه انجام دادهاند، ميافزايد: اين گونه رفتارها ميتواند به عنوان الگويي براي ديگران تعريف شود.
اين مدرس دانشگاه به نقش رسانهها به ويژه صدا و سيما در اينباره اشاره ميكند و ميگويد: رسانه ملي ميتواند با تبيين روشهاي صحيح برگزاري مراسم ترحيم به برگزاري هرچه سادهتر اين مراسم كمك كند.
يك رسم زيبا
در لابهلاي اين گزارش به يك مسئله جالب نيز برخوردم و آن هم اينكه در يكي ازشهرستانهاي استان خراسان رضوي مراسم ترحيم به سادهترين شكل ممكن برگزار ميشود، ناهار، پذيرايي با ميوه، نصب بنر و اهداي تاج گل و. . . ممنوع است و صاحبان عزا و مهمانان و شركتكنندگان در اين مراسم نيز حق ندارند اين كارها را انجام دهند.
در حقيقت در اين شهرستان يك بسيج مردمي براي برگزاري اين مراسم ساده ترحيم و عزاداري تشكيل شده و افراد بايد به سادهترين شكل ممكن نسبت به برگزاري اين گونه مراسم اقدام كنند.
اين رفتار اگرچه در يك شهر اتفاق ميافتد اما ميتواند در ساير شهرها هم تكرار شود و افراد از هزينههاي بيحاصل دست بردارند. هزينههايي كه جز اسراف هيچ چيز ديگري نميشود اسمش را گذاشت.
خوب يادم هست چند سال پيش فيلم «چند ميگيري گريه كني؟» اكران و پخش شد، اگرچه اين فيلم تنها يك فيلم سينمايي با ملودرام طنز بود اما واقعيتهايي در اين فيلم نهفته بود كه روح آدم را آزار ميداد. يادم باشد بعد از چند سال دوباره بنشينم و اين فيلم را يك بار ديگر نگاه كنم. . .
