مریم احمدی
چند سالی می شود که صنعت سنگ و معادن سنگی کشور با مشکلات کوچک و بزرگی روبرو شده که فعالیت این واحدها را تحت تاثیر قرار داده است. در کنار تمام موانعی که مانع توسعه عملکرد فعالان این حوزه شده، حالا معضل دیگری به نام پسماندهای سنگ قد علم کرده است. مشکلی که از یک طرف مانع سود آوری این صنعت شده و از طرف دیگر زنگ خطر هشدارهای زیست محیطی را به صدا درآورده است. در کنار تمام عواملی که در سالهای اخیر سبب آلودگی محیط زیست شده است، پسماندها و ضایعات ناشی از فعالیت واحدهای سنگبری و صنایع حوزه سنگ در استان های مختلف هم در میان لیست بالا و بلند آلاینده ها، جا گرفته است. علاوه بر گرد و غبار حاصل از فعالیت سنگبریها که چند سالی است صدای اعتراض اهالی برخی استانهای از جمله لرستان، اصفهان و مرکزی را درآورده و تاکنون هم اقدامی برای رفع آن انجام نشده، پسماندها و ضایعات این واحدهای صنعتی نیز دردسر ساز شده است.
***
در بسیاری از معادن و واحدهای سنگبری، عدم رعایت اصول استخراج و فرآوری ،برش های ناقص، نوع سنگ، وجود گسله و درز در سنگ،بی توجهی به شیوه صحیح حمل و نقل و ده ها مورد دیگر سبب ایجاد میزان زیادی ضایعات و پسماند می شود. پسماندهایی که قابلیت تبدیل به سودهای میلیاردی را دارند اما متاسفانه تاکنون اقدام موثری برای جمع آوری صحیح، تبدیل و استفاده مجدد از آنها انجام نشده است.
علاوه بر لاشه سنگ ها و دیگر ضایعات سنگبری ها به عنوان معضلی برای محیط زیست، فعالیت این واحدهای صنعتی بر خاک و آب کشاورزی هم تاثیر مخرب گذاشته است.
پودرهای حاصل از فعالیت سنگبری ها در حین انجام عملیات، جذب آب شده و به سیمانی تبدیل می شود که در اثر پخش شدن در بافت خاک، آن را قلیایی کرده و مانع رشد گیاهان و حاصلخیزی زمین های کشاورزی می شود. از سوی دیگر رها کردن لجن حاصل از فعالیت این واحدها در کنار جاده ها و رودخانه ها هم علاوه برآلودگی آب، چهره بدمنظره و زشتی از محیط زیست را به تصویر می کشد.
سرمایه کشور هدر می رود!
در استان لرستان همچون استان های اصفهان و مرکزی، صنعت سنگ بخش عمده ای از صنایع را شامل می شود و لرستان با داشتن تعدادزیادی معدن سنگ و واحدهای سنگبری از ظرفیت مناسبی در تولید انواع سنگ های باکیفیت برخوردار است. با این حال آنچه که از این صنعت عاید اهالی استان می شود آلودگی و ضایعات است و بس. بنا به اعلام اداره کل حفاظت از محیط زیست استان لرستان60 درصد فعالیت سنگبریهای استان تبدیل به ضایعاتی می شود که گریبان محیط زیست طبیعی و انسانی را گرفته است. در حالی که نتیجه پژوهش های اداره آموزش، فناوری و صنایع نوین سازمان صنعت، معدن و تجارت لرستان نشان داده ارزش افزوده ضایعاتی که از صنعت سنگ بر جا می ماند حجمی بالای 100 میلیارد تومان در سال را شامل می شود و بازیافت و استفاده مجدد این ضایعات می تواند سودی میلیاردی نصیب لرستانی ها کند!
اگرچه اداره امور صنایع سازمان صنعت، معدن و تجارت لرستان بارها بر اقدامی در جهت بازیافت پسماند سنگ استان تاکید کرده اما تاکنون هیچ اقدام موثری در این مورد انجام نشده و در سایه تعلل مسئولان هر سال سرمایه کلانی از پیکره صنعت سنگ استان جدا شده و هدر می رود!
رئیس اداره آموزش، فناوری و صنایع نوین سازمان صنعت، معدن و تجارت لرستان با اشاره به اینکه ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﺎﯾﻊ ﺳﻨﮕﺒﺮﯼ در استان ﻣﻨﺠﺮﺑﻪ ﺍﻓﺰﺍﯾﺶ ﺗﻮﻟﯿﺪ ضایعات ﺣﺎﺻﻞ ﺍﺯ ﺍﯾﻦ ﺻﻨﺎﯾﻊ شده ﮐﻪ ﺧﻮﺩ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺻﺤﯿﺤﯽ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺯﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ ﻃﻠﺐ ﻣﯽ کند می گوید: در حال حاضر ﺩﺭ ﻣﺤﻞﻫﺎﯼ ﺩﻓﻊ، ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺭﯾﺰﯼ ﺷﺪﻩﺍﯼ ﺩﺭﺧﺼﻮﺹ ﺩﻓﻊ ﺻﺤﯿﺢ ضایعات ﺳﻨﮕﺒﺮﯼ ها ﻭﺟﻮﺩ ﻧﺪﺍﺭﺩ .
بنا به گفته پیمان تابعی، در حال حاضر 30 درصد از صنعت استان لرستان را سنگبری ها در اختیار دارند و چنانچه سازماندهی درستی در این زمینه صورت گیرد 30 درصد از مشکلات استان در حوزه صنعت حل می شود!
وی به فعالیتهای انجام شده توسط اداره آموزش، فناوری و صنایع نوین سازمان صنعت، معدن و تجارت لرستان در این زمینه اشاره کرده و می افزاید: ما در این اداره کار استفاده مجدد از پسماند سنگبری ها را شروع کردیم اما دانش فنی و اقتصادی آن در استان وجود ندارد.
در حالی که کشورهایی مانند آلمان، ایتالیا و چین توانسته اند در زمینه استفاده از ضایعات سنگ، پژوهش های کاربردی انجام داده و اقدامات سودآوری انجام دهند، ایران که رتبه سوم استخراج سنگ های معدنی در جهان را داراست، دست روی دست گذاشته و شاهد هدر رفتن سرمایه صدها میلیاردی است.
فرسودگی تجهیزات، مانع سودآوری
در کنار ناتوانی صنعت سنگ کشور در استفاده از ضایعات، افزایش بیش از حد ضایعات تولیدی در طی فرآیند استخراج سنگ نیز مشکلات فعالان این حوزه را دوچندان کرده است. ضعف تکنولوژی در فرآوری سنگ ها و فرسودگی دستگاه های مورد استفاده به عنوان یکی از مهترین عوامل در افزایش ضایعات سنگ در برخی استانها مطرح شده است. شهرستان محلات واقع دراستان مرکزی با داشتن بیش از 100 معدن و تولید سالانه چهار میلیون تن سنگ خام معادل 12 میلیون مترمربع، از جمله تولیدکنندگان سنگ ساختمانی کشور است، بااین حال هر سال بیش از 50 درصد سنگ ساختمانی معادن این شهر هنگام فرآوری در واحد های سنگبری غیرقابل استفاده به ضایعات تبدیل می شوند. بنا به اعلام انجمن صنفی سنگبران محلات از مجموع 300 واحد سنگبری در محلات تنها دو یا سه واحد از تکنولوژی جدید در فرآوری سنگ استفاده می کنند و 70 درصد از دستگاه های فرآوری سنگ در معادن سنگبری محلات فرسوده و تکنولوژی به کار رفته در این واحدهای صنعتی مربوط به 10 تا 15 سال گذشته اند.
علاوه بر این در معادن سنگهای تزئینی استان مرکزی حدود ۳۰ میلیون تن ذخیره سنگ وجود دارد که سالانه حدود دو هزار تن آن برداشت میشود و محلات در زمینه تولید این نوع سنگ نیز حرف های بسیاری برای گفتن دارد و در بازارهای جهانی از ارزش بالایی برخوردار است، اما به علت کمتوجهی به فرآوری این سنگها، از این منبع، چیزی عاید محلاتی ها نمی شود.
تولیدات شاخص معدنی استان مرکزی از جمله شهرستان محلات پس از فرآوری صادر میشود، اما حلقه گمشده در بخش تولیدات معدنی استان کمبود یا نبود صنایع فرآوری است که به ناچار بخش عمده تولیدات یا صادر نمیشود یا بهصورت خام صادر میشود که ارزش افزوده چندانی بهدست نمیآید. تنها سه درصد سنگهای تزئینی استان مرکزی به وزن حدود ۷۰ تن به خارج از کشور صادر میشوند، این در حالی است که در صورت فرآوری مواد معدنی ارزش افزوده حاصل از صادرات این مواد تا ۶۰ درصد افزایش مییابد . علاوه بر مشکلات فرآوری ناشی از ضعف تکنولوژی، نبود سرمایه گذاری در این بخش نیز خودمانعی برای توسعه این صنعت شده است.
سرمایهگذاران بخش خصوصی بهدلیل استقبال مشتریان داخلی یا عدم استقبال خریداران خارجی از محصولات فرآوریشده استانهای کشور مانند سنگهای تزئینی، حاضر نیستند در زمینه فرآوری برای صادرات سرمایهگذاری کنند این در حالی است که معادن سنگ تزئینی تراورتن با سرمایهگذاری و حمایت، قابلیت راهاندازی صنایع تبدیلی و واحدهای فرآوری نوین را دارند.
با وجوداینکه در بسیاری از کشور ها از ضایعات سنگ در صنایع مختلفی چون تولید سنگ مصنوعی، صنایع کاشی و سرامیک، کاغذ، نساجی، مجسمه سازي، پودر سنگ، صنايع شيميايي، پلاستيك سازي و جواهر سازي و ... استفاده می شود اما در ایران با وجود میلیاردها تن پسماند آنگونه که باید از این صنعت بهره برداری نمی شود.
