اين گلايهاي است كه بعد از هر تعطيلي رسمي از خالهام ميشنوم و از اينكه پسرش هر چند وقت يكبار به خاطر باران و برف، تعطيلات رسمي و عيد به مدرسه نرود شاكي ميشود. البته حق دارد به خاطر اينكه درست زماني كه معلم مدرسه و معلم خصوصياش تلاش ميكنند تا پسرش در درسها به وضعيت خوبي برسد باز يك تعطيلي ديگر شروع ميشود و به دنبال آن ناله و زاري، خواهش و تمنا و دعوا راه ميافتد. «آخه من چه گناهي كردم، فرق من با شروين چيه؟ چرا اون تعطيلات همش ميره گردش و مسافرت من بيچاره بايد خونه بمونم درس بخونم.»
خالهام هم در جوابش ميگويد: «نه اينكه تو تفريح نميكني يا مسافرت نميري، تو كه روزاي عادي يا پاي سوني هستي يا با گوشيت بازي ميكني يا دوچرخه سواري ميكني، تا تعطيل ميشي ميگي من حوصله درس ندارم و درس خوندن هم تعطيل ميشه. هر دفعه ميام مدرسه ميگن نمرههات كمتر از قبل شده ولي انگار گوش تو به اين حرفا بدهكار نيست.» اين ديالوگ هر چند وقت يكبار كم و زياد بين آنها رد و بدل ميشود و به نتيجه هم نميرسند. نميدانم چرا اما امسال روند درسي اميررضا در طول سال چندان خوب نبود و در اين ميان تعطيلات هر چند وقت يكبار هم مزيدبرعلت شده بود. هر سال عيد براي اميررضا عالي بود، انگار توي دلش عروسي ميگرفتند و دو سه هفته بعد از عيد فقط بايد درسها مرور ميشد تا يادش بيايد از اول سال چه خوانده؟ همين طوري خالهام با تعطيلي پنجشنبه و جمعه مشكل داشت چه برسد به اينكه اين مدت مضاعف بشود و آن وقت بايد تمام خانواده و معلم خصوصياش بسيج بشوند تا به شرايط نرمال برگردد. امسال اين اوضاع بدتر از قبل بود و خالهام وقتي فهميد پسرش امسال عيد 20 روز تعطيل است آنقدر عصباني بود كه كارد ميزدي خونش درنميآمد. در عوض اميررضا به همه اين مژده را ميداد كه ميتواند حسابي خوش بگذراند، زودتر از همه تعطيل شده و با اشتياق برنامههايش را برايمان تعريف ميكرد. خالهام براي اينكه بيشتر از اين افت نكند تصميم جدي و غيرمنتظرهاي گرفت و از همان روزهاي آخر اسفند برنامهاي حساب شده براي پسرش ريخت، در واقع هر روز چهار ساعت با معلم خصوصي تمامي درسهايش را مرور ميكرد و براي ساعات بيكاري تكليف روزانه داشت. در اين مدت اميررضا تا دلتان بخواهد غر زد و از اينكه بايد مثل مدرسه مشق مينوشت و تعطيلات عيدش را خراب كرده بودند ناراحت بود.
چه اتفاقي ميافتد كه دانشآموزان ما با وجود شرايط مناسب درس نميخوانند و در انجام وظايفشان كوتاهي ميكنند؟ معمولاً اكثر دانشآموزان بعد از هر تعطيلات با كمي افت مواجه ميشوند، دليل اين موضوع چيست؟ واقعاً چه عواملي در افتتحصيلي دخيل هستند؟ معلم، دانشآموز، مسائل اقتصادي، خانوادهها، نظام آموزشي و...؟
چرا برخي از دانشآموزان با وجود تمامي امكانات، مشكلات ديگري در درسهايشان دارند و سطح نمراتشان پايين ميآيد؟ با توجه به اينكه بعد از عيد بلافاصله امتحانات ميانترم و پايانترم برگزار ميشود اين دانشآموزان چه مشكلي خواهند داشت؟
موانع پيشرفت تحصيلي
علي ذاكري، مشاور تربيتي و تحصيلي دوره متوسطه
كلاً دانشآموزان بنا به چند دليل عمده دچار افت در درسهايشان ميشوند كه در هركس عامل مشكل ساز فرق ميكند. وظيفه ماست كه با وجود امكانات موجود در رشد روحي و پرورش استعدادهاي اين افراد تلاش كنيم. بخش بزرگي از اين وظيفه برعهده خانواده است و سپس تعليم و تربيت اين افراد برعهده آموزش و پرورش، مدرسه و معلم قرار دارد اما نظام آموزشي نيز مانند هر نهاد ديگري به دليل كمبودها، مشكلات و كاستيهايي كه پيدا ميكند نميتواند قسمتي از اهدافش را به درستي انجام دهد. در نتيجه وقتي انتظارات برآورده نشود افتتحصيلي پيش ميآيد و همه درگير اين مسئله مهم ميشوند. افت تحصيلي شامل ضعف علمي و بينشي، يادگيري ناقص، اخراج، ترك و انصراف از تحصيل دانشآموزان است كه باعث اضطراب، استرس، سرخوردگي در تحصيل و افسردگي شخص، ضرر اقتصادي خانواده و مشكلات اجتماعي ميشود كه جبران آن گاهي سخت است.
علل اصلي افت تحصيلي
به نظرم اين مسئله اهميت زيادي دارد و نبايد به سادگي از كنار آن گذشت. دلايل افت گوناگون هستند و برخي شخصي بوده و برخي ديگر عمومي و بين همه افراد به صورت يكسان وجود دارد. البته دستهبندي اين عوامل مرز مشخصي ندارد زيرا همه آنها مثل يك زنجير به هم متصل هستند و اينطور است كه استدلال ميشود جامعه و فرد از هم جدا نيستند. علتهايي كه به اطرافيان و جامعه برميگردد شامل نابرابري امكانات آموزشي، مشكلات اقتصادي و مالي، محروميت بعضي گروهها، وضعيت اجتماعي و فرهنگي افراد است. نداشتن يك دوست خوب و ارتباط با كساني كه باعث تغيير نامطلوب در رفتار فرد ميشوند، استفاده نادرست از اينترنت، موبايل، شبكههاي اجتماعي، كافينت، گيمنت، گذراندن اوقات زياد در خارج از منزل، مهاجرت، بروز رفتارهاي پرخاشگرانه متأثر از رسانهها نيز ميتواند از ديگر عوامل افت تحصيلي باشد.
فضاي آموزشي مناسب، داستان مفصلي دارد و عدم تسهيلات و امكانات مطلوب آموزشي، كمبود معلم مجرب، عدمتوانايي معلم در انتقال مطالب و موضوعهاي درسي به دانشآموزان، رابطه نامناسب دانشآموز با معلم، وجود ضعف در روش تدريس، تعداد زياد دانشآموز در كلاس، تبعيض در محيط كلاس و مدرسه، محتواي كتابهاي درسي، تقويم و ساعت آموزشي، بياحترامي به دانشآموز، برنامههاي فشرده درسي و كمك آموزشي و دهها مسئله ديگر از جمله عوامل افت تحصيلي دانشآموزان است.
وقتي شرايط فردي دخيل ميشود
بسياري از مسائل مربوط به عدميادگيري و افت تحصيلي دانشآموزان به تفاوتهاي فردي مربوط ميشود. مهمترين عوامل فردي كه در افت تحصيلي نقش دارند هوش و استعداد، انگيزه، مشكلات عاطفي و هيجاني، توجه در يادگيري، مشكل جسمي و رفتاري است كه هر كدام از اين عوامل سهم زيادي در ايجاد اين مشكل دارند. وقتي دانشآموزي با استعداد باشد و بتواند از توانايي ذهنياش استفاده كند، در درسهايش نمره بالايي ميگيرد و موفق ميشود. البته هوش به وراثت و محيط اطراف بستگي دارد و اينكه دانشآموز بتواند توانايي ذهنياش را پيدا كند و از آن استفاده لازم را ببرد اين انگيزه در واقع فرد را به سمت آن چيزي كه ميلش است و دوست دارد سوق ميدهد و اين حس باعث ميشود كه دست از تلاش برندارد.
آشفتگيهاي عاطفي و هيجاني دانشآموزان ميتواند باعث افتتحصيلي شود و مهمترين آنها افسردگي، اضطراب، نگراني و اختلالهاي شخصيتي است. همانطور كه افسردگي و گوشهگير شدن فرد در روند تحصيلياش اثر دارد، اضطراب هم در يادگيري اختلال ايجاد ميكند و ترس از نمره، كلاس، مدير، معلم و برخورد خانواده در پيشرفت تحصيلي دانشآموزان مشكل به وجود ميآورد. عدمتوجه به مسائلي كه سر كلاس مطرح ميشود و تمركز نداشتن زمان مطالعه و انجام تكاليف درسي باعث يادگيري ضعيف و به مرور زمان افت تحصيلي ميشود.
برخي دانشآموزان مشكلات جسمي و روحي خاصي دارند و وقتي وارد فضاي درس و مدرسه ميشوند، متوجه تفاوتها و نگاههاي اطرافيان به سمت خود ميشوند. البته اين مشكلات مثل شنوايي و بينايي با عينك و سمعك رفع ميشود و برخي ديگر با دارو و درمان قابل برطرف شدن است اما كساني كه ناراحتيهاي عصبي، حسي و حركتي مثل صرع، معلوليت و فلج مغزي دارند در برههاي از زندگيشان دچار افت تحصيلي ميشوند. مشكلات ارتباطي و رفتاري مانند افسردگي، پرخاشگري، كمبود اعتماد به نفس، گوشهگيري و اختلال گفتاري از عوامل فردي ديگري است كه درامر افت تحصيلي دخيل است.
عنصري مهم به نام خانواده
تا جايي كه ميدانيم خانواده نقش مهمي در رفتار و نحوه برخورد و كلاً سرنوشت فرزند دارد. تك تك اعضاي خانواده از پدر و مادر گرفته تا خواهر و برادر و اقوام ميتوانند در تصميمات و برخورد فرد تأثيرگذار باشند. همانطور كه آنها در پيشرفت فرد مؤثرند در افت تحصيلي او نيز نقش دارند. واقعاً ثابت شده كه يك حرف از والدين ميتواند سرنوشت دانشآموز را تغيير دهد و باعث دلسردي او از ادامه تحصيل شود و گاهي تشويق و انگيزه دادن به يك دانشآموز عادي باعث شكوفايي استعدادها و تواناييهايش ميشود. خانواده اولين پيوند بين كودك و محيط اطراف است، طرزسخن گفتن و هنجارهاي رفتاري را از آنها ياد ميگيرد، روحيات، نگرشها و اخلاقش در خانواده شكل ميگيرد و در واقع اجتماعي ميشود.
وجود مسائلي در خانواده مثل طلاق، اختلافات خانوادگي، بيتوجهي و عدمآگاهي والدين، سطح سواد، سطح درآمد، وضعيت اجتماعي و فرهنگي خانواده، رفتار والدين با يكديگر و با فرزند، بهداشت رواني و روابط عاطفي سالم در روش تربيت فرزندان تأثير ميگذارد و در سازگاري دانشآموز با مدرسه و پيشرفت تحصيلياش مؤثر است. همچنين مسائل تربيتي فرزندان، كمبود فضاي مطالعه در خانواده به خاطر تعداد زياد جمعيت و درآمد كم آنها، عدمتغذيه مناسب، مشكلات مادي خانواده، پايين بودن سطح فرهنگي خانواده، اهميت ندادن به تحصيل، اعتياد افراد خانواده، اختلافات خانوادگي، همه و همه در افتتحصيلي مؤثر هستند. مسلماً بررسي دلايل افت تحصيلي از امور مهمي است كه نيازمند توجه مسئولان، معلمان و اولياي مدرسه است كه بايد در اين زمينه تلاش بيشتري داشته باشند.
فشردگي درسها بعد از تعطيلات عيد
همه عواملي كه گفتيم در ايجاد افت تحصيلي دخالت دارند اما وقتي با مسئلهاي مثل تعطيلات عيد نوروز و دوري طولاني مدت از درس و محيط مدرسه مواجه ميشويم بايد در لابهلاي همه اين دلايل به دنبال علت باشيم. به نظرم مهمترين مسئلهاي كه در اين شرايط تأثيرگذار است به خود دانشآموز برميگردد كه در اين مدت درس را كنار ميگذارد و كلاً هر چيزي كه به مدرسه و كتاب مربوط باشد نيز تعطيل ميشود. به غير از اينكه روحيه تنبلي و سستي دانشآموزان فعال ميشود، مدت زياد تعطيلات نيز مزيد بر علت شده و باعث ميشود پس از تعطيلات دانشآموز با گنگي و سردرگمي خاصي سر كلاسها بنشيند و روزهاي اول دچار مشكل شود. البته معلمان هم دچار همين حالات ميشوند و نميدانند درس را بايد از كجا شروع كنند. حالا اگر به اين وضعيت برنامه امتحاني ميان ترم را نيز اضافه كنيد مشخص نيست چه چيزي در انتظارشان خواهد بود. اكثر قريب به اتفاق دانشآموزان در اين مدت دچار افتي موقتي ميشوند و زمان كوتاهي كه تا شروع امتحانات وجود دارد باعث ميشود كه معلمان نيز با شتاب بيشتري درسها را تمام كنند و اين وسط دانشآموزاني دچار مشكل ميشوند كه از قافله عقب ماندهاند. اگر خانوادهها و معلمان هوشيار نباشند اين افت ادامهدار ميشود و همين ميشود كه كارنامه برخي دانشآموزان در ترم اول و دوم با هم قابل مقايسه نيست.
غرق در خواب خوش تعطيلات
محمدامين 14ساله يكي از دانشآموزاني است كه بعد از عيد با مشكل مواجه شده است. او ميگويد: در طول تعطيلات به مسافرت رفتم و بعد از آن هم مهماني پشت مهماني و در مواقع بيكاري هم حسابي با اينترنت و بازي سرگرم بودم. چشم باز كردم ديدم تعطيلات رو به پايان است و هيچ كدام از تكاليفم را انجام ندادهام، وقتي كتابهايم را ورق ميزدم برايم تازگي داشت. از همان هفته اول بعد از عيد هر روز امتحان داشتيم و علاوه بر آن براي آمادگي ما و جبران اين افت هر روز صبح قبل از شروع كلاسها امتحان جامع يكي از درسها را ميدهيم. بعد از آن روزهاي راحتي، حالا به همه ما سخت ميگذرد، به غير از من از هر كدام از همكلاسيهايم كه بپرسيد آنها هم از اين شرايط گله ميكنند. واقعاً در اين مدت فشار زيادي تحمل كرديم و همچنان اين اوضاع تا پايان امتحانات ادامه دارد.
بود و نبود پيك شادي فرقي ندارد
پروين انصاريان، معلم و كارشناس امور تربيتي
در طول 25 سالي كه تدريس كردم كمتر با چنين مشكلي مواجه بودم. واقعاً طي چند سال اخير تعطيلات طولاني به ضرر دانشآموزان بوده است. قبلاً دانشآموزان فقط 13 روز عيد تعطيل بودند و بقيه سال به اميد اين تعطيلات سپري ميشد اما در حال حاضر قضيه فرق ميكند. بچهها آخر هفتهها دو روز تعطيلند و هر چند وقت يكبار نيز چند روز توفيق اجباري نصيبشان ميشود تا فارغ از همه چيز خوش بگذرانند. دو، سه سالي است كه عيد نوروز دانشآموزان حداقل 20 روز تعطيل ميشوند و با توجه به حجم پيك شادي و اين مدت زياد كلاً درس و مدرسه را فراموش ميكنند. اكثراً هم پيك بچهها در روزهاي آخر توسط والدين و اقوام حل ميشود و اين را ميتوان از بررسي پيكهايشان به خوبي فهميد. وقتي از آنها در مورد برخي سؤالات جزئي و ابتدايي مربوط به درسها يا درون پيك ميپرسيم دچار مشكل ميشوند و به نوعي هنوز در تعطيلاتند. با اين شرايط هم مجبوريم درسهاي گذشته را مرور و هم تدريس درسهاي جديد را شروع كنيم. مسئلهاي كه مهم است همكاري والدين با ماست چون در صورتي كه ما را همراهي نكنند فرزندانشان دچار افت تحصيلي ميشوند. بارها اتفاق افتاده كه دانشآموز خوب كلاس به خاطر اين افت از سايرين عقب افتاده و زمان امتحانات با مشكل مواجه شده است، در واقع او شش ماه جزو بهترين دانشآموزان بوده و فقط به خاطر اين تعطيلات افت تحصيلي پيدا ميكند. وقتي به اين مسائل هم، شروع امتحانات ميان ترم و پايانترم اضافه شود واقعاً نميدانيم بايد براي اين دانشآموزان چه كاري انجام دهيم و بازگشتشان به شرايط قبل فقط به تلاش و همت خودشان و خانوادههايشان بستگي دارد. به نظر ميرسد كه داستان تعطيلات به همين منوال پيش رود، اما تنها راهكار كوشش دانشآموزان و توجه خانوادههايشان به وضعيت تحصيلي فرزندانشان است تا به اين دليل ثمره يك سال زحمتشان به باد نرود و اين وضعيت در سال تحصيلي آينده ادامه نداشته باشد.
