پس از روي كار آمدن باراك اوباما، دولت دموكرات امريكا در چارچوب بهبود روابط با روسيه طرح دفاع موشكي بوش را كنار گذاشت و در عوض بر ايجاد يك شبكه از سامانههاي ضد موشكي در چند كشور اروپايي مانند تركيه، روماني، لهستان و سواحل اسپانيا تأكيد نمود. شواهد حاكي از آن است كه امريكا در كنار شركاي اروپايي خود به صورت جدي در حال پياده كردن طرحهايش در اين زمينه است، كما اينكه در سال 2011 ميلادي مرحله اول استقرار سامانه ضد موشكي به پايان رسيد. اين اقدام امريكا و ناتو با اعتراضات شديد روسيه همراه بوده است. اين در حالي است كه كمبود بودجه مالي و مشكلات فني در كنار اولويتهاي جديد براي دفاع موشكي از خاك امريكا، پنتاگون را ناگزير به اعلام لغو برنامه استقرار مرحله آخر استقرار سپر موشكي در اروپا، يعني به كارگيري انواع جديد موشكهاي رهگير در سامانه ضد موشكي كه قرار است در لهستان نصب شود، كرده است. با اين حال رهگيرهاي مستقر در لهستان تنها يكي از اجزاي برنامه دفاع موشكي چند وجهي است. در حالي كه مرحله چهارم اين برنامه لغو شده است، مراحل اول تا سوم قرار است طبق برنامه ادامه پيدا كنند. از ديدگاه روسيه تصميم امريكا در مورد تغيير جزئي در طرح سپر موشكي اروپايي امتيازدهي به مسكو نبوده و باعث تغيير مواضع روسيه در قبال اين مسئله نخواهد شد.
اقدام جديد
امريكا با هدف تقويت توانمندي ضد موشكي پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) هفته قبل اعلام كرد كه يك فروند ناوشكن مجهز به سامانه ضد موشكي ويژه رهگيري موشكهاي بالستيك موسوم به ايجيس (Aegis) در اسپانيا مستقر ميكند كه اين اقدام با واكنش روسيه مواجه شده است. اعلام استقرار اين ناوشكن در اسپانيا به بهانه مقابله با تهديد موشكي از جانب خاورميانه موجب شد تا روسيه تهديد به خروج از پيمان استارت كند. گفتني است استقرار ناوشكن يو اس اس دونالد كوك
(USS Donald Cook) در اسپانيا از سوي چاك هيگل وزير دفاع امريكا در كنفرانس امنيتي مونيخ اعلام شد. اين مقام امريكايي در توجيه اين اقدام كشورش، هدف از استقرار اين ناوشكن را تقويت توان ضد موشكي اروپا و متحدانش در برابر به اصطلاح تهديدات موشكي ايران اعلام كرد. اين نخستين ناو از چهار فروند ناو مجهز به سيستم دفاعي بالستيك (BMD) در اروپا است. چاك هيگل اعلام كرد در دو سال آينده، سه فروند ناوشكن ديگر مجهز به سامانه موشكي ايجيس (Aegis) به اين ناوشكن خواهند پيوست. بدين ترتيب ناوشكنهاي «راس»، «كارني» و «پورتر» نيز تا پايان سال 2015 درآبهاي اسپانيا مستقر خواهند شد. نيروي دريايي امريكا پيشبيني كرده است كه 1239 نظامي به اسپانيا اعزام خواهد كرد. اين اقدام 92 ميليون دلار هزينه به دنبال خواهد داشت. علاوه بر اين قرار است سالانه 100 ميليون دلار ديگر به اسپانيا پرداخت شود. ميخائيل اولاينوف رئيس اداره خلع سلاح وزارت خارجه روسيه در واكنش به اين خبر اعلام كرد در صورت تداوم تقويت سپر موشكي امريكا در اروپا اين كشور در قرارداد كاهش تسليحات استراتژيك با امريكا (استارت) تجديدنظر خواهد كرد. وي گفت:«ما نگران تقويت حضور نظامي امريكا در اروپا بدون در نظر گرفتن منافع و نگرانيهاي روسيه هستيم.»
ساخت پايگاه موشكي
چندي قبل در ادامه استقرار سامانههاي ضد موشكي ناتو و امريكا در اروپا، طي مراسمي ساخت پايگاه ضد موشكي ناتو در روماني آغاز شد. در اين مراسم كه در پايگاه نظامي «دوسلو» (Deveselu) در روماني برگزار شد، تريان باسسكو، رئيسجمهور روماني، آلكساندر ورشبو، جانشين دبيركل ناتو، جيمز ميلر، معاون وزير دفاع امريكا شركت داشتند. جانشين دبيركل ناتو احداث پايگاه دفاع موشكي در روماني را «اقدامي تاريخي» خواند. بخش بزرگي از تجهيزات ضد موشكي ناتو براي اروپا در اين پايگاه جديد در جنوب روماني مستقر خواهد شد. در پايان كار، اين پايگاه موشكي در سامانه كلي ضدموشكي ناتو دراروپا ادغام خواهد شد. پايگاه جديد مساحتي بالغ بر ۱۷۵ هكتار دارد كه در آينده ۲۰۰ كارشناس و وابسته نظامي از امريكا در آن فعاليت خواهند داشت. پايگاه هوايي «دوسلو» ۶۰ سال پيش به كمك شوروي در روماني احداث شده بود. قرار است كه امريكا بيش از ۹۷ ميليون يورو براي تجهيز اين پايگاه سرمايهگذاري كند. به ادعاي مقامات ناتو سامانه ضد موشكي كه در اين پايگاه مسقر خواهد شد و بيشتر متكي به فناوري و سامانههاي ساخت امريكاست، از اروپا در مقابل حملات موشكهاي بالستيك ميانبرد (تا برد ۳ هزار كيلومتر) دفاع خواهد كرد. اين سامانه ضد موشكي مرتبط به شبكهاي از ايستگاههاي راداري است كه در تمام اروپا مستقر شده است. اين سامانه ضد موشكي به ادعاي امريكاييها قادر است كه موشكهاي بالستيك مهاجم را در هوا منهدم كند. اين دومين گام براي تامين امنيت كامل اروپا در قبال حملات موشكي تلقي ميشود. قرار است كه در چارچوب يك طرح چند مرحلهاي و در يك برهه زماني ده ساله سامانههاي ضد موشكي ناتو تمامي كشورهاي عضو ناتو را زير پوشش خود داشته باشد.
كنش و واكنشها
ادامه استقرار سامانههاي ضد موشكي ناتو كه امريكا حامي و تامينكننده اصلي آن است رابطه ناتو و روسيه را تيره و تنشآلود كرده است. روسيه استقرار اين سامانههاي ضد موشكي را به عنوان تهديدي براي امنيت خود تلقي ميكند. مسكو از يكسو خواهان آن است كه در استقرار اين سامانه با ناتو همكاري داشته باشد و از سوي ديگر از ناتو خواسته كه تضمينهايي محكم ارائه كند كه اين سامانههاي ضد موشكي هيچگاه عليه روسيه به كار گرفته نخواهد شد. بخش مهمي از سامانههاي ضد موشكي ناتو براي اروپا در روماني مستقر ميشود. هر چند ناتو تاكنون همكاري با روسيه براي برپايي سامانههاي ضد موشكي را رد كرده، اما آمادگي خود را براي مبادله اطلاعات در زمينه شناسايي و رهگيري موشكهاي بالستيك، اعلام كرده است. ناتو و نيز امريكا تاكنون بارها در بيانيههاي رسمي خود تصريح كردهاندكه استقرار سامانههاي ضد موشكي در اروپا تهديدي عليه روسيه تلقي نميشود، اما در عين حال از دادن ضمانتهاي لازمالاجرا نيز خودداري كرده است. در ۲۳ اكتبر 2013 نمايندگان عالي روسيه و ناتو در بروكسل در چارچوب شوراي روسيه ـ ناتو با يكديگر ديدار كردند و در اينباره به مذاكره پرداختند. با اين همه، آندرس فوگ راسموسن، دبيركل ناتو و سرگئي شويگو، وزير دفاع روسيه اذعان كردند كه در اين مذاكرات اختلافات ميان دو طرف رفع نشده است. با توجه به اينكه روسيه و ناتو تاكنون نتوانستهاند به توافقي در اينباره دست پيدا كنند، لذا از ديدگاه روسيه استقرار سامانههاي ضد موشكي ناتو به عنوان تهديدي مهم براي امنيت ملي روسيه محسوب ميشود. در اين زمينه الكساندر گروشكو نماينده دائم روسيه در مقر ناتو با انتقاد از مواضع اين سازمان در قبال مسئله سامانههاي ضد موشكي ناتو گفت:« آنها ميخواهند تنها طبق شروط آنها در اين زمينه همكاري كنيم كه چنين همكاري بدون در نظر گرفتن منافع روسيه ممكن نخواهد بود.»
بهانه ناتو و امريكا
امريكا به همراه متحدان اروپايي خود چندين سال است كه به بهانه وجود تهديد موشكي از جانب خاورميانه به ويژه از سوي ايران، به طور جدي در حال استقرار سامانههاي ضد موشكي در درياي مديترانه و نيز برخي كشورهاي اروپاي شرقي يعني روماني و لهستان است. در عين حال تاكنون بخشي از سامانه ضد موشكي ناتو يعني رادار هشداردهنده در تركيه مستقر شده است. اين در حالي است كه دولت اوباما با اسپانيا توافق كرده تا ناوهاي مجهز به سامانه ضد موشكي ايجيس را در سواحل اين كشور مستقر نمايد و خبر اعلام استقرار نخستين ناو در واقع گامي عملي براي برپايي بخش دريايي سامانه ضد موشكي ناتو محسوب ميشود. نكته جالب اينكه پس از توافقنامه ژنو بين ايران و گروه 1+5، روسيه اعلام كرد كه ديگر دليلي براي ادامه استقرار سامانههاي ضد موشكي ناتو در اروپا وجود ندارد. با اين همه، سازمان ناتو با اين مسئله مخالفت و اعلام كرد كه اين پيمان قصد ندارد پس از توافق ژنو، در استقرار سامانههاي ضد موشكي اروپايي و امريكايي در نزديكي مرزهاي روسيه تجديد نظر كند. امريكا و ناتو چندين سال است كه به جو سازيهاي گسترده عليه توانمندي موشكي ايران مبادرت كرده و همواره اين ادعا را مطرح كردهاند كه گسترش زرادخانه موشكي ايران تهديدات مستقيمي را متوجه كشورهاي ناتو كرده است. اين در حالي است كه جمهوري اسلامي ايران بارها اعلام كرده كه زرادخانه موشكهاي بالستيك ايران صرفا ماهيتي دفاعي داشته و عليه هيچ كشوري نيست، بلكه به منزله نيرويي بازدارنده در قبال تهديدات رژيم صهيونيستي و نيز امريكا محسوب ميشود.
جمعبندي
از ديدگاه روسيه توسعه هر چه بيشتر سامانههاي ضد موشكي ناتو و امريكا كه توانمندي رهگيري موشكهاي هستهاي استراتژيك روسيه را دارند، به منزله اقدامي براي خنثي كردن توانمندي آفندي هستهاي روسيه محسوب ميشود. و لذا روسيه نيز در واكنش به آن اقدامات دفاعي زيادي انجام داده است. از جمله اين اقدامات، تقويت نيروهاي استراتژيك روسيه با تشكيل نيروي هوافضا بوده است. ضمن اينكه برپايي يك سامانه راداري هشداردهنده در كالينينگراد در كنار استقرار موشكهاي هستهاي تهاجمي اسكندر از ديگر اقدامات روسيه در اين زمينه محسوب ميشود. در كنار اين اقدامات، روسيه به صورت جدي تهديد كرده كه در صورت پافشاري امريكا در زمينه برپايي سامانههاي دفاع موشكي در اروپا، از پيمان كاهش تسليحات استراتژيك هستهاي موسوم به «استارت ـ 2» خارج خواهد شد. اين در حالي است كه با وجود اقدامات متقابل روسيه، شواهد چنداني درباره عقبنشيني ناتو و امريكا از موضع خود در زمينه ادامه استقرار سامانههاي ضد موشكي در نقاط مختلف اروپا بهچشم نميخورد سازمان پيمان آتلانتيك شمالي( ناتو ) معتقد است سامانه ضد موشكي امريكا و ناتو براي اروپا سامانهاي كامل و جامع است و تغييري در طرح و اجراي آن بهوجود نخواهد آمد.
