بر پايه نگاه «مزاجي» اين دانش، هر فصل سال داراي مزاج خاصي است، به همين دليل لازم است توصيهها و تدابير ويژه آن فصل را براي حفظ تندرستي و پيشگيري از ابتلا به بيماريهاي مختلف و پيامدهاي آنها در نظر گرفت.
بر اين اساس، مزاج فصل زمستان، سرد و تر است به دليل اينكه آفتاب به صورت مايل به زمين ميتابد و همچنين ريزش باران و برف در اين فصل، موجب تري هوا ميشود. البته مزاج هر فصل بر اساس ارتفاع منطقه، عرض جغرافيايي، نوع خاك، ميزان بارندگي و رطوبت، فاصله تا دريا، نوع بادها، وجود يا عدم وجود كوهها و... متغير است و مزاج معمول اين فصل، در منطقه معتدل و در قياس با ديگر فصول، سرد و تر است. مثلاً در شهرهاي جنوبي كشور، زمستان خيلي سرد نيست و در مناطق كوهستاني، سردي آن بيشتر و رطوبت آن كمتر است.
از طرف ديگر هر فصل سال، براي كساني كه مزاج آنها با آن فصل متناسب است، بهتر است و براي مزاج غيرمتناسب، ناسازگار ميباشد. آب و هواي زمستان نيز با افرادي كه مزاج گرم و خشك دارند، سازگارتر است ولي براي صاحبان مزاج سرد و تر يا كساني كه بيماريهايي با سوءمزاج سرد و تر دارند، مناسب نيست. به همين خاطر است كه بيشتر جوانان گرم مزاج زمستان را دوست دارند ولي سالمندان ممكن است در اين فصل دچار مشكلاتي شوند كه در ادامه به آنها اشاره خواهم كرد.
شيوع بيشتر بيماريها در فصل زمستان
در مكاتب طب شرقي و از جمله پزشكي پارسي، اين باور وجود دارد كه در فصل زمستان، سموم و مواد زائد، بيش از ديگر فصول سال در بدن انباشته ميشوند. يعني از يك سو، به سبب غلبه سرما بر بدن، مواد زائد در بدن غليظ و ساكن ميشوند و از سوي ديگر، به سبب كمي حركات تحليل برنده رطوبات (مانند ورزش و حركات جسماني) و زيادي خواب، مواد زائد در بدن افزايش پيدا ميكند.
در اين حالت، اگر فرد مواد غذايي غليظ، سرد و مرطوب زياد مصرف كند، بخارات غليظ ناشي از آنها به طرف ناحيه سر بالا رفته، تبديل به رطوبت شده و به طور معمول از مجراي بيني پايين ميآيد؛ مشكلي كه همه ما آن را به نام «سرماخوردگي» ميشناسيم.
متأسفانه افزايش اين بخارات غليظ موجب ميشود تا كمي از اين رطوبت كه نزله نام دارد، بهصورت ترشحات غليظ پشت حلقي (يا همان خلط در كلام عامه مردم) از راه مجراي حلق و دهان دفع شود. نزله را در پزشكي پارسي «اُمالامراض» ناميدهاند چون ميتواند موجب بيماريهاي جديتري در ديگر اعضاي بدن شود و بر خلاف زكامهاي ساده، حتماً بايد آن را درمان كرد چون اگر اعضاي قفسه سينه يا هر عضو ديگري ضعيف باشند، اين رطوبات به سوي آنها ريخته و سرفه و سينهدرد و پهلودرد و انواع ذاتالجنب و ذاتالريه و... را به وجود ميآورند. همچنين عفونت چشم، بيماريهاي مفصلي، بيماريهاي حلق و برخي بيماريهاي عصبي و سردرد مزمن نيز به دنبال نزله پديد ميآيند كه ممكن است به سينوزيت، سكته و صرع هم منجر شود. سينوزيت را بايد شكل مزمن و پيچيدهشده نزله دانست.
توصيههايي براي حفظ تندرستي در زمستان
در اين فصل، بايد لباسهاي گرم پوشيد زيرا لباسهاي پنبهاي و پشمي، بخار گرم بدن فرد را به خود ميگيرند و در ميان بافتشان نگه ميدارند و مانع از سرد شدن بدن ميشوند. همچنين بهتر است افراد تا جاي ممكن در معرض نور خورشيد قرار بگيرند و خود را از رطوب و نم محفوظ بدارند و از نشستن و خوابيدن در جاهاي سرد و تر، جداً خودداري كنند. توصيه شده كه افراد در اين فصل، روزانه كمي زير آفتاب قدم بزنند و از انرژي خورشيدي بهرهمند گردند. توصيه هميشگي ما براي حركات منظم بدني و ورزش، در زمستان هم برقرار است. بهترين زمان ورزش در فصل زمستان، آخر روز است. در اين فصل، بايد ورزشهاي سنگين انجام داد تا از پيدايش و انباشت مواد زائد در بدن جلوگيري شود، بهويژه در افرادي كه در بدنشان رطوبت زيادي وجود دارد، چاق هستند، دچار بيماريهاي ابتلايي چون قند و چربي بالاي خون هستند يا ترشحات پشت حلقي روزانه دارند.
بهتر است در زمان خواب، از پتو و رواندازهاي گرم و مناسب استفاده شود. حتي افراد گرممزاج حتماً بايد دستكم روي بدن را با روانداز سبكي بپوشانند. پوشاندن سر هنگام خواب هم براي پيشگيري از بروز بيماريهايي چون سرماخوردگي بسيار مهم است. بايد توجه داشت كه خوابيدن در روز، در همه روزهاي سال بهويژه در زمستان، باعث ايجاد بيماريهاي رطوبتي و نزله ميگردد. بد رنگي پوست، سستي بدن، احساس كسالت و كاهش اشتها از ديگر عوارض خواب روز هستند.
در اين فصل، پس از حمام، نبايد بهطور ناگهاني در معرض هواي خارج قرار گرفت؛ بلكه بايد ابتدا كمي لاي در حمام را باز گذاشت و پاها را با آب ولرم شست و سپس با پوشاندن بدن با حوله مناسب، از فضاي حمام خارج شد.
براي خارج شدن از منزل هنگام سردي هوا و برف، لازم است افراد به قدر اشتها، غذاي گرم بخورند و پس از اينكه حرارت غذا در بدنشان منتشر شد، حركت كنند. هنگام خروج، بايد بيني و دهان را بست و پس از رسيدن به مقصد، نبايد زود نزديك بخاري و گرماي زياد رفت بلكه بايد پس از تسكين شدت احساس سرماي اوليه در هواي گرم اتاق، نزديك آتش و وسايل گرمايشي بروند.
در فصل زمستان، بايد تا جاي ممكن از فصد، حجامت، قي و اسهال قوي دوري نمود اما در زمان نياز و با تشخيص پزشك ماهر، ميتوان از مسهلهاي ضعيف بهره جست. متأسفانه امروزه در جامعه ما به شكل غيرعلمي به حجامت، فصد و ديگر روشهاي خونگيري پرداخته ميشود؛ مثلاً بعضيها توصيه ميكنند كه بهتر است هر سه ماه يك بار حجامت انجام شود، در حالي كه نبايد فراموش كرد كه اين روشهاي درماني كه البته به جاي خود بسيار لازم و مفيدند، بدون عارضه هم نيستند.
*متخصص طب سنتي ايران
