حجتالاسلام و المسلمين حاج شيخ جعفر جوادي شجوني در فهرست افرادي بود كه بايد براي مصاحبه درباره حادثه تاريخي پانزده خرداد به سراغشان ميرفتيم. روز 30/4/1372 براي گفتوگو انتخاب شد. همراه گروه فيلمبرداري واحد تلويزيوني حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي راهي منزل ايشان شديم. با روي گشاده جمع ما را پذيرفت و بهزودي به اصل ماجرا پرداختيم. از حوادث واپسين سالهاي دهه 30 و سالهاي نخستين دهه 40 ياد كرديم تا گرد و غبار از حافظه تاريخ بزدايد و خاطرات سالهاي پيش از سه دهه قبل را زنده كند. حاصل گفتوگوها را پس از استخراج از نوار و بازنويسي به نظر جناب آقاي شجوني رسانديم و با حذف و اضافاتي چند به صورتي درآمد كه هم اينك پيش روي شماست.
وقتي از منزل آقاي شجوني خارج ميشديم، كولهبارمان علاوه بر ضبط 133 دقيقه خاطرات، دو مجلد كپي اسناد مبارزاتي وي ـ باقيمانده از ساواك منحله ـ بود كه ايشان در اختيارمان قرار داد. اسنادي كه تا حد بسياري روشنگر است و واقعنما.
پس از تنظيم تاريخي اسناد و نگارش خلاصهاي سيرگونه در آغاز آن، بر آن شديم حاصل گفتوگوها را نيز ضميمه و در قالب يك كتاب مستقل منتشر كنيم. گرچه سير حوادث و رخدادها در مجموعه اسناد و خاطرات جزء به جزء با هم منطبق نيست و هر يك مسير مستقلي را دنبال كرده است، ولي بدون ترديد مكمل يكديگر هستند و هر كدام زواياي تاريك ديگري را روشن ميسازد و از اين نظر بر غناي اين مجموعه افزوده است.
اسناد مزبور شامل 238 سند است كه دوره زماني سوم بهمن ماه 1334 تا سوم آبان ماه 1357 را در بر ميگيرد. مروري بر اين مجموعه نشانگر كاركردها، انديشهها، خواستها، موضعگيريها و تطور آنها در شخصيت فردي است كه اين اسناد در طول بيش از دو دهه پا به پاي او پيش آمده و زوايايي از تفكرات، گرايشها، واكنشها و واكنشهاي مبارزاتياش را منعكس ساخته است. در عين حال نبايد اين مجموعه را كامل فرض كرد، زيرا قدرت نفوذ و حضور مأموران ساواك منحله را محدوديت غير قابل انكاري است كه طبعاً نتايج و بازتاب آن نيز قادر نيست اين محدوديت را در نوردد و همه زواياي انديشه و عمل يك فرد را در برگيرد، بنابراين بايد انتظارات را در همين محدوده خلاصه كرد. ناتواني مأموران رژيم شاه در فهم و انتقال مفاهيم ديني و هدفهايي كه در وراي اظهارات گوينده نهفته است، نقيصه ديگري است كه نبايد از نظر دور داشت، ولي در مجموع و با توجه به همه شرايط ميتوان ادعا كرد آيينه اسناد جام حقيقتنمايي است كه تا ميزان زيادي راه را بر گزافهگوييها، پنهانكاريها، بزرگنماييها و كوچكشماريها ميبندد و از اين نظر جزو ارزشمندترين يادگارهاي تاريخ، بلكه كارآمدترين عنصر سازنده آن به حساب ميآيد.
توجه به نكاتي چند در طليعه كتاب بر فايده اين مجموعه ميافزايد.
1ـ فهم صحيح مواضع و ديدگاههاي بازتابيده در اين اسناد، به ميزاني در گرو قرار گرفتن در فضايي است كه اين مباحث در آن مطرح شدهاند و بدون ترسيم شرايط اجتماعي، سياسي، فرهنگي و امنيتي كه بهمثابه ظرف اين محتواست، نميتوان به جايگاه واقعي كلمات پي برد.
2ـ حاكميت باطل، جبههاي از مؤمنين را بر آن ميداشت كه با هر آنچه مظهري از مظاهر حكومت شناخته ميشود و به تحكيم و تثبيت موقعيت طاغوت حاكم كمك ميكند به مخالفت برخيزند، گرچه آن پديده در عالم واقع و نفس الامر، عنصر ناشايستي نبود و در صورتي كه در خدمت حكومت حق قرار ميگرفت ميتوانست تحسينبرانگيز و شايان ستايش باشد. با اين نگرش ميتوان به تحليل پارهاي از موضعگيريها در برابر حكومت طاغوت نشست. البته نبايد عنصر گذشت زمان و تطور انديشه كساني را كه اسناد از آنها سخن ميگويند از نظر دور داشت.
3ـ محتواي بسياري از اسناد تكراري به نظر ميرسد و دليل آوردن تمامي آنها وجود نكتههاي خاص در هر سند و اصرار بر استفاده از همه پرونده بوده است.
4ـ حفظ اصالت اسناد ما را بر آن داشت كه بر غلطهاي انشايي و املايي موجود چشم بپوشيم و از خواننده گرامي نيز بدين جهت پوزش ميطلبيم.
5ـ بيشترين تعداد اسناد حاضر مربوط به سالهاي 41ـ43 است و سندها نسبت به وقايع سالهاي 42ـ57 دچار فقر شديدي است كه علت كامل آن بر ما روشن نيست، ولي قطعاً تشديد خفقان و جو پليسي حاكم بر ايران در دهه 40 و 50 عامل تعيينكنندهاي در اين خصوص به شمار ميآيد.
6ـ اين مجموعه را پس از تنظيم اوليه در اختيار جناب آقاي شجوني قرار داديم تا در صورت لزوم به حذف و اضافه آن بپردازند. حاصل آن توضيحاتي بود كه ايشان در پانويسي برخي اسناد آوردند و عيناً در جاي جاي كتاب آمده است.
قضاوت و داوري درباره مسائل مطرح شده در اين مجموعه را به خوانندگان عزيز واميگذاريم و از پژوهشگران نكتهسنج و انديشمندان فرهيخته انتظار داريم ضعفها و كاستيهاي آن را به ديده عنايت و اغماض بنگرند.
