در توافق هستهاي 24 نوامبر 2013 ايران و گروه 1+5، آژانس بينالمللي انرژي اتمي نه به عنوان طرف بلكه به مثابه ناظر و مرجع بازرسي از ايفاي تعهدات ايران انتخاب شده است. اما مشروعيت اقدام آژانس در نظارت بر فعاليتهاي هستهاي كشورها منوط به انطباق آن با مقررات اساسنامه آژانس و ماده 3 ان.پي.تي و الگوي پادماني 153 و 540 مقرر شده است، در حالي كه فعاليتهاي هستهاي موضوع توافقنامه ژنو، مشمول هيچ يك از مقررات مذكور نبوده و آژانس به خودي خود قادر به انجام اقدامات راستيآزمايي از اجراي تعهدات ايران در گام اول توافق ژنو نيست.
به همين دليل، اساسنامه آژانس مقرر نموده كه اقدامات دبيرخانه و ساير امور مرتبط با آن، بنا به تصميم شوراي حكام انجام گيرند. به همين منظور، مديركل آژانس با انتشار گزارش جديدي از شرح مسئله و نوع اقداماتي كه توسط آژانس مورد نظارت قرار ميگيرد، هم مجوز ورود به اين كار و هم بودجه مربوط به آن را درخواست كرده است. قرار است نشست فوقالعاده شوراي حكام در اين زمينه جمعه همين هفته برابر با چهارم بهمن ماه برگزار شود. با اينكه هنوز بررسي و تصميم شوراي حكام صورت نگرفته است، اما بازرسان آژانس چند روز قبل از آغاز اجراي توافق در تهران حضور داشتهاند و از اين رو، مبناي حقوقي حضور تيمهاي بازرسي در تهران قبل از تصميم شوراي حكام، قابل تأمل بوده و در اين زمينه، تنها مبناي موجود، موافقت ايران با حضور بازرسان است.
بر اساس گزارشي كه آمانو با عنوان «وضعيت برنامه هستهاي ايران در ارتباط با برنامه اقدام مشترك» تدوين و به اعضاي شوراي حكام تقديم كرده است، بر ماهيت «داوطلبانه» الزامات ايران در گام اول تأكيد نموده است. در شرايطي كه الزامات مذكور بار معنايي و پشتوانههاي سياسي جدي دارد، تأكيد بر ماهيت مذكور در حد خود قابل توجه به نظر ميرسد. آمانو اين گزارش را زماني منتشر كرد كه از زمان اجرايي شدن توافق ژنو ساعاتي گذشته و مشاهدات مربوط به برخي اقدامات اوليه ايران در گام نخست و همچنين نامههاي متضمن ارائه اطلاعات ايران را دريافت كرده بود.
طبق تأييديه كه اين گزارش آژانس در بر دارد، ايران دو نامه را به ترتيب دو روز قبل از اجرايي شدن گام اول و همان روز اجرايي شدن، به دبيرخانه آژانس ارسال نموده است. طبق نامه نخست به تاريخ 18 ژانويه 2014، ايران ضمن تأكيد بر انجام تعهداتي كه در گام اول بر عهده گرفته، به آژانس اعلام كرده كه در دوره 6 ماهه: اولاً به جز مكانهايي كه از قبل در سايتهاي فردو و نطنز وجود داشته، هيچگونه مكان جديدي براي غنيسازي وجود نخواهد داشت. ثانياً در مراحل فعاليتهاي بازفراوري يا ساخت تأسيسات با قابليت بازفراوري شركت نداشته است و نخواهد داشت؛ ثالثاً هيچ خط برگشتپذير براي تبديل اكسيد اورانيوم با غناي 20 درصد به
UF6 با غناي 20 درصد وجود نخواهد داشت. در نامه دوم به تاريخ 20 ژانويه 2014 نيز در اجراي تعهدات مربوط به اطلاعرساني و ارائه اظهارنامههاي جديد، اطلاعاتي در خصوص كارگاه مونتاژ و تأسيسات ذخيرهسازي و توليد روتور سانتريفيوژ به آژانس ارائه شده است.
آژانس نيز در اين گزارش تأييدهايي را در زمينه آغاز اقدامات تعهد شده توسط ايران منعكس كرده و از جمله تصريح نموده كه ايران انجام الزامات خود را آغاز كرده و غنيسازي 20 درصدي كه مهمترين محور برنامه هستهاي كشور است، تعليق نموده و ارتباط ميان آبشارها نيز قطع شده و رقيقسازي اورانيوم 20 درصد نيز آغاز شده است. همه اين اقدامات درست در همان ساعات اوليه آغاز اجرايي شدن توافق ژنو صورت گرفته است.
ترو واجورانتا، معاون مديركل آژانس و رئيس دپارتمان پادمان اين سازمان در مصاحبهاي كه روز دوشنبه با خبرنگاران در وين انجام داد، از حضور خود در ايام تعطيلات به عنوان «تعطيلاتي بسيار عالي و با همكاري خوب» ياد كرد.
وي در خصوص نوع ترتيباتي كه بازرسان آژانس در خصوص تأسيسات هستهاي مشمول گام اول توافق ژنو اتخاذ كردهاند، آنها را غيرقابل انتشار اعلام كرد. واجورانتا هزينههاي مربوط به اقدامات آژانس در دوره شش ماهه را حدود 6 ميليون يورو برآورد كرده است. وي از دو برابر كردن حجم و تعداد بازرسان در تهران براي بازرسي از نطنز و فردو خبر داده به گونهاي كه در اين تأسيسات حتي تعطيلات آخر هفته و تعطيلات رسمي نيز ايران بايد پذيراي بازرسان باشد.
بر اين اساس، گزارش آژانس نشان ميدهد كه عمدتاً تنها اكسيد يا رقيق كردن اورانيوم غني شده 20 درصد باقيمانده و اغلب الزامات ديگر انجام شده است. از اين رو، حضور بازرسان آژانس طي اين شش ماه در ايران براي تأييد عدم برگشت پذيري يا ازسرگيري فعاليتهاي تعليق شده و نهايتاً اكسيد يا رقيق شدن موجودي اورانيوم غني شده 20 درصد خواهد بود. در مقابل همه اين اقدامات، طرفهاي غربي تنها تعليقهاي دارويي، پتروشيمي و موارد اندي ديگر را معمول داشتهاند و هنوز دسترسي ايران به منابع مالي ضبط شده در خارج ميسر نشده است.
در اين زمينه تنها اقدامات ايران تحت نظارت بينالمللي قرار گرفته و هنوز در مورد ميزان اقداماتي كه گروه 1+5 در مقابل انجام دادهاند، هيچ گونه گزارش بينالمللي مستندي منتشر نشده است.
به نظر ميرسد آژانس تمامي تلاش خود را به عمل آورده تا ضمن استفاده حداكثري از اين فرصت خارج از اساسنامه آژانس و پادمان ان.پي.تي، براي دستيابي به اهداف خود در خصوص ماهيت برنامه هستهاي كشورمان بهرهگيري نمايد. ضمن اينكه حفظ ظاهر در ايفاي موفق مسئوليتهايي كه در اين زمينه از سوي ايران و غرب به عهده آژانس گذاشتهاند، ميتواند چهره آژانس را در ميان افكار عمومي ملتهاي معترض به عملكرد نارواي اين نهاد تلطيف كند.
