بخش اول
«شهادت» واژهاي كه از ديرباز در فرهنگ و آئين مسلمانان و به خصوص شيعيان وجود دارد، در طول عمر 35 ساله انقلاب اسلامي به دليل برخوردهاي فيزيكي و سختي كه بين ايرانيان انقلابي و دشمنانشان رخ داد، بارها و بارها تكرار شد. در همين رهگذر اتفاقاتي چون جنگ تحميلي با چيزي در حدود 230 هزار شهيد، كاربرد اين واژه و معاني و تفاسير گوناگونش را در فرهنگ عاميانه و ادبي نسل حاضر پررنگتر كرد. اما فرهنگي تحت عنوان حماسه، مقاومت و ايثار كه رنگ خون شهدا، زمينهاي سرخ به آن ميبخشد در ديدگاه بزرگان ديني و بعدها اديبان و حتي خود شهدا تعريفهاي گوناگوني به خود گرفته كه در ذيل اشارهاي به برخي از اين ديدگاهها ميكنيم.
شهادت در ديدگاه قرآن
در قرآن مجيد در 42 آيه و هشت سوره درخصوص شهادت و مسائل پيراموني آن مطالبي بيان شده است. در اين بين شهادت به عنوان زندگي جاودان در آيات: 154 سوره بقره، 157 و 158 و 168 و 169 و 170 و 195 آل عمران، 58 و 59 سوره حج آورده شده است.
جايگاه بلند شهيدان نيز در آيات 69، 70 و 77 سوره نساء بيان شده كه آيه شريفه: ومن يطع الله و الرسول فاولئك مع الذين انعم الله عليهم من النبيين و الصديقين و الشهداء و الصالحين وحسن اولئك رفيقا) به معني:(وكساني كه ازخدا و رسول اطاعت كنند، پس آنان همدم انبياء و صديقين و شهداء و صالحين هستند كه خدا آنها را مورد انعام قرار داده و چه نيكو رفيقاني هستند) به اين نكته اشاره دارد كه خداوند شهدا را در رديف انبيا، صديقين و صالحان قرار داده است. در زير برخي ديگر از آيات قرآن در خصوص مقام شهيد و جايگاه رفيع شهادت را ميآوريم.
فلسفه شهادت: سوره نساء آيات 95 تا 101، شهادت طلبي مانع سلطه پذيري: سوره شعراء آيات 46 تا 51، زمينههاي استقبال از شهادت: سورههاي: احزاب آيات 16 تا 27، يس / آيات 26 تا 29 و محمد آيه 4، روح شهيدان محرّك جهاد: سوره يس آيات 26 تا 29.
شهدا در ديدگاه بزرگان ديني
علاوه بركلام الله مجيد در سخنان بزرگان ديني نيز توجه به مقام شهدا را ميبينيم. پيامبرگرامي اسلام به عنوان سرسلسله دين مبين اسلام، در خصوص مقام شهدا حديثي دارند كه بارها از سوي علما و محدثان مورد توجه قرار گرفته است. ايشان ميفرمايند: «شهيد بدون هيچ سؤال و جوابي جز حقالناس وارد بهشت ميشود.» اين سخن پيامبر گرامي اسلام حتي در زمان خود ايشان نيز توجه و تعجب مسلمانان را واداشته بود. چنانچه از ايشان پرسيده ميشود: چرا شهيد مورد سؤال قرار نميگيرد و ايشان نيز ميفرمايند: شهيد در زير بيرقي كه زير آن جهاد كرده بود آزمايش خود را پس داده است.
با چنين توجهي به مقام شهدا كه در جاي جاي كتاب الهي قرآن و پيامبر گرامي اسلام مشاهده ميشد، وقوع حادثه عظيم كربلا، خط سرخ شهادت را معاني عميق و گوناگوني بخشيد تا آنجا كه برخي از مورخان تفاوت شيعيان با ديگر فرقههاي اسلامي را در تأسي به فرهنگ شهادت ذيل حماسه عاشورا قلمداد كردهاند.
اما چندين قرن بعد، زماني كه انقلاب اسلامي به رهبري امام خميني(ره) به پيروزي رسيد، اين پير فرزانه در تشريح خطوط كلي نهضت اسلامي خود آن را برگرفته از حماسه عاشورا قلمداد كردند. در ديدگاه امام خميني، نهضت عاشورا دين را احياء كرد و حاكميت اللّه، عبوديت خداوند، زدودن طاغوت، نشاندن اوامر و نواهي الهي به جاي فرهنگ منحط دستگاه اموي را در خود داشت كه براي نگه داشتن اين حماسه بايد كوشيد و در واقع انقلاب اسلامي نيز برآن بود تا با تأسي به قيام اباعبدالله(ع) نهضتي اسلامي را بنا نهد.
امام خميني(ره) در اين خصوص ميفرمايند: اسلام را عرضه بداريد و در عرضه آن نظير عاشورا بهوجود آوريد چطور عاشورا را محكم نگه داشته و نگذاشتهايم از دست برود. چگونه هنوز مردم براي عاشورا سينه ميزنند و اجتماع ميكنند، سلام بر مؤسس آن، شما هم امروز كاري كنيد كه راجع به حكومت موجي بهوجود آيد، اجتماعات بر پا گردد.
با چنين پيش زمينهاي وقوع جنگ تحميلي هشت ساله، جوانان انقلابي ايران اسلامي را به عرصهاي به نام جهاد و شهادت فرا ميخواند كه پيشزمينههاي فكري آن براي مقابلهاي سخت با استكبار متجاوز از قبل مهيا شده بود.
پيشزمينههايي كه حماسهاي به نام دفاع مقدس را در اوج مظلوميت و محروميت ايران اسلامي خلق كرد و صفوف استكبار و استضعفاف را چون واقعه عاشوراي سال 61 هجري رو در روي هم قرار داد.
