تصويري كه سريالها و فيلمهاي تاريخي از گذشته ايران نشان ميدهند، تا چه حد بر اساس واقعيت است؟ آيا نويسنده فيلمنامه يا كارگردان خود را موظف به نشان دادن نعل به نعل تاريخ ميداند يا اينكه با دست بردن در حقيقتهاي تاريخ جنبههاي دراماتيك اثرش را بيشتر كرده تا بينندگان از چيزي كه ميبينند خوششان بيايد؟ براي مردمي كه كمتر به مطالعه تاريخ علاقه دارند، تماشاي سريالهاي تاريخي مانند خريد پيتزا هنگام گرسنگي است. با آنكه بسياري از ما به سلامت غذاهاي آماده اطمينان نداريم اما از آنها استقبال زيادي ميكنيم. سريالهاي تاريخي نيز اين وضعيت را دارند.
به گزارش«جوان»، ايرادات تاريخي مستندها، فيلمها و سريالهاي تاريخي گلايه دكتر موسي حقاني رئيس مركز مطالعات تاريخ معاصر ايران را در پي داشت.
دكتر موسي حقاني كه در سومين نشست «صبح با ناشر» كه به همت مركز رسانهاي شيرازه برگزار ميشود حاضر شده بود، با بيان اينكه ما نيازمند بازنگري و بازبيني در تاريخنگاري معاصر هستيم، از شيوه نگارش كتب تاريخي دوران بعد از انقلاب مشروطه و حكومت پهلوي انتقاد ميكند و ميگويد: بعد از مشروطه تاريخنگاري به سمت عصبيت ميرود و از انصاف دور ميشود. اين محقق گفت: در عمده كتابهاي تاريخي اين دوران نويسنده داراي نظرات خاصي بوده و آن را در تاريخ اعمال كرده است به طوري كه سعي كرده گروهي را كه به آن منسوب بوده است، تطهير كند و افراد مخالف خود را تخريب و اشخاصي را بيهوده بزرگ كند. حقاني از كساني چون ناظم الاسلام كرماني يا احمد كسروي به عنوان افرادي كه از اين نوع تاريخنگاري پيروي ميكردند، ياد ميكند و ميافزايد: در دوران پهلوي نيز كساني مانند علي اكبر سياسي و رضازاده شفق كه نويسندگان شاخصي نيز هستند در نگارش تاريخ به سمت شاهپرستي و ستايش از حكومت پهلوي ميروند و سعي دارند چهره قاجار را تا حد ممكن تخريب كنند، آنها همچنين چهره سياهي از مراجع تقليد و روحانيت در كتابهايشان به نمايش گذاشتهاند.
مستند رضاشاه براي چه كساني جذاب بود؟
زماني كه مستند تلويزيوني رضاشاه از شبكه «منوتو» پخش شد و بعد از آن فايل آن براي دانلود در سايتهاي مختلف اينترنتي قرار گرفت، بحثهاي زيادي در خدمت يا خيانت پهلوي اول به وجود آمد. مخصوصاً اينكه مستندسازان شبكه «من و تو» كه گفته ميشود تحت حمايت گروههاي سلطنتطلب اداره ميشود، به خوبي توانسته بودند با استفاده از تصاوير آرشيوي و گفتار متن، فضا را به سمتي ببرند كه بعد از پايان مستند بيننده تصور كند چهره يك قهرمان ملي را كه مورد بيمهري قرار گرفته ديده است. همان نوع نگاهي كه دكتر حقاني معتقد است در تاريخ نگاري عصر پهلوي به آن توجه زيادي شده بود، اما چه كساني با ديدن مستند رضاشاه تحت تأثير قرار گرفتند؟
دكتر موسي حقاني ميگويد: مستند رضاشاه تنها براي جوانان و كساني كه احتمالاً از تاريخ اطلاعي ندارند جذابيت دارد، اما روي كساني كه از تاريخ آگاهي دارند، هيچ تأثيري ندارد.
وي با اشاره به تجديد چاپ مجموعه «پهلويها» ميگويد: در اين مجموعه اسنادي از ارتباط رضاشاه با انگليسيها، نقش انگليسيها در كودتاي 1299، سند قلابي بودن جمهوريخواهي رضاشاه منتشر شده است و همچنين دروغي كه ميگويند رضاشاه هيچ ثروتي از ايران خارج نكرده با انتشار تصوير دفترچه حساب بانكي رضاشاه و اسناد بنچاقهاي املاكي كه در خارجي از كشور خريده بوده، برملا ميشود.
رئيس مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر همچنين از ساخت فيلم مستندي درباره رضاشاه توسط اين مؤسسه خبر ميدهد و ميافزايد: در زمينه توليد كارهاي مستند بايد بيش از گذشته فعال شويم.
سريالهاي تاريخي و پايبندي به تاريخ
سريالهاي تاريخي يكي از پرطرفدارترين مجموعههاي تلويزيوني هستند. تلويزيون معمولاً به مناسبتهاي خاص، سري به تاريخ معاصر ميزند و فضاي دوران قاجار و پهلوي را بازسازي ميكند. براي كساني كه حتي دوران انقلاب سال 57 به دنيا نيامده بودند، روايتهاي تلويزيوني يكي از راههاي آشنايي با فضاي چند دهه پيش كشور است. اما اين سؤال در ذهن بيننده وجود دارد كه آن چيزي كه از تلويزيون ديده است، واقعاً رخ داده است؟ شخصيتهاي سريالها تا چه حد به واقعيتها نزديك هستند و اينكه تخيل هنرمندانه فيلمساز تا چه حد تاريخ را محترم دانسته است؟
رئيس مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر كه وظيفهاش بررسي تاريخ عصر حاضر ايران است، با اشاره به مهمترين سريالهاي ساخته شده درباره تاريخ معاصر كشور ميگويد: علي حاتمي در «هزاردستان»، همايون شهنواز در «دليران تنگستان» يا ضياءالدين دري و محمد رضاورزي كارهايي ساختهاند كه از نظر تاريخي دچار ضعف است. متأسفانه تمامي كارهاي تاريخي از نظر پژوهشي داراي كاستي هستند كه بخشي از آن شايد به اختلاف سليقه باز ميگردد. مخصوصاً در كودتاي 28 مرداد و ملي شدن صنعت نفت، اينكه درباره كدام چهره مثبت بوده يا منفي آنقدر روايتهاي مختلفي وجود دارد كه فيلمساز ميگويد نميدانيم كدام روايت را بپذيريم.
دكتر حقاني درباره تحقيقات اوليه تاريخي در نگارش فيلمنامه كه عمدتاً توسط شخص نويسنده فيلمنامه انجام ميشود، معتقد است: اين كارها ديگر كار فردي نيست. بايد گروهي انجام شود و اگر اهتمام داشته باشند، كارهاي تحقيقي- تاريخي بهتري توليد ميشوند.
پژوهشگر تاريخ معاصر ايران با اشاره به سريال تاريخي كه توسط مرحوم علي حاتمي ساخته شد، ميگويد: «هزار دستان» تصوير درستي از دوران قاجار نشان نميدهد. در اين فيلم همه مردم بنگي و چرتي نشان داده شدهاند كه اين درست نيست! وي با اذعان به تأثير سريالهاي تاريخي در ايجاد تصوير ذهني بيننده از گذشته، ميافزايد: بعد از اينكه يك سريال پخش شد و چهرهاي غيرواقعي از تاريخ به نمايش گذاشت، بايد سالها كار كنيم تا آن تصويري را كه كارگردان در ذهن مردم ايجاد كرده، تصحيح كنيم. لازم به ذكر است، سومين نشست «صبح با ناشر» با حضور دكتر موسي حقاني مدير مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر و «رضا قريبي» مدير انتشارات اين مؤسسه، در مركز رسانهاي شيرازه برگزار و طي آن گزارشي از عملكرد اين مؤسسه تحقيقاتي و انتشارات آن ارائه شد.
