در عهد ناصرالدين شاه قاجار و به منظور اجراي مراسم تعزيه و برگزاري آيينهاي سوگواري و روضهخواني در ايام عاشورا در طهران به سبك سالنهاي تئاتر بينالمللي، سالني ساخته شد كه به نام تكيه دولت معروف شد. تكيه دولت نه تنها به لحاظ معماري و جنبههاي تاريخي بلكه از لحاظ اجراي مراسم با شكوه تعزيه نيز داراي اهميت خاصي بوده است.
تكيه دولت پس از مشروطه با نفوذ و تأثير فرهنگ و هنر غرب بر كشور و پيدايش تئاتر و نمايش جديد در ايران، ارزش و اهميت پيشين خود را از دست داد. حتي گاهي مراسمي غير از اجراي تعزيه نيز در آن برگزار شد. تكيه دولت عظيمترين نمايشخانه تاريخ ايران، سالها متروك و نيمهمخروبه بود تا اينكه در سال ۱۳۲۵ خورشيدي و به منظور ساخت بانك ملي شعبه بازار، آن را خراب كردند و بيشتر عرصه آن زيربناي بانك گرديد. امروزه يكي از معدود آثار باقيمانده كه توصيفي از وضعيت تكيه دولت در اختيار ما ميگذارد، تابلوي تصوير تكيه دولت در اثر كمالالملك نه تنها از لحاظ طرح و تركيب و رنگآميزي اثري بديع و شاهكاري نفيس است بلكه از آنجا كه نشاندهنده طراحي و معماري يك بناي عظيم تاريخي است و مخصوصاً از اين جهت كه بيانكننده مراسم پرجلال و شكوه تعزيهداري است، بهعنوان گوياترين سند مهم ملي پرارزش است.
روزي روزگاري تعزيه
ابتداييترين نشانههاي حضور تعزيه به سال 352 هجري باز ميگردد، زماني كه به اذن معزالدوله احمد ابن بويه در دهه اول محرم بازار بغداد تعطيل شد و مردم سياه پوشيدند و مراسم عزاداري سيدالشهدا را برگزار كردند. اين واقعه جرقه اوليه شكلگيري مراسم تعزيه را زد؛ مراسمي كه در ادوار مختلف تاريخي تغيير شكل پيدا كرد و در نهايت در زمان صفويه كه دوره فراگيري مذهب شيعه در كشور بود، به شكل امروزي خود رسيد.
با اينكه دوره صفويه دوران شكلگيري نهايي تعزيه بود اما اوج هنر تعزيه به دوران قاجار باز ميگردد. يكي از مهمترين مراكز برپايي تعزيه در دوره قاجار تكيه دولت بود؛ تكيهاي كه با فرمان ناصرالدين شاه در سال ۱۲۴۸ خورشيدي برابر با سال ۱۲۸۴ هجري - قمري و با مباشرت دوستعلي خان معيرالممالك كه در آن زمان سرپرست ضرابخانه شاهي بود، ساخته شد. با اينكه ناصرالدين شاه در ابتدا كاربري تعزيه را براي ساخت تكيه دولت در نظر نگرفته بود و به طور كلي خود تكيه دولت هم بر گرفته از معماري رويال آلبرت هال لندن (بزرگترين سالن تئاتر سلطنتي انگلستان) توسط مهندسين انگليسي طراحي و اجرا شده بود، اما در نهايت جو مذهبي حاكم بر مردم جامعه باعث شد كه اين سالن براي تعزيه و مراسم روضهخواني و عزاداري در نظر گرفته شود.
مدير تكيه دولت در اين روزها «معين البكا» بود كه نقش شبيهخوانها را تعيين ميكرد و خود تعزيهگردان تكيه دولت به حساب ميآمد. در آن دوره خود ناصرالدين شاه هم از طرفداران پر و پا قرص تعزيه به حساب ميآمد و خود شاه، ميرزا نصرالله اصفهاني (تاجالشعرا) را مأمور جمعآوري اشعار قديمي تعزيه و همكاري با معين البكا و سرايش اشعار روي برخي از الحان كرده بود. در دوره احمد شاه اما با چرخش 180 درجهاي موضع حكومت نسبت به تعزيه، استفاده از تكيه دولت براي تعزيهخواني ممنوع اعلام شد. در نهايت هم كه تكيه دولت تخريب شد و جاي خود را به ساختمان بانكي داد كه اين روزها از خاكستر تكيه قديمي دولت سربرآورده.
در تمام اين سالها و دورهها، تعزيه همواره يكي از نمايشهاي محبوب مردم ايران بود و هنوز هم نمايشهاي تعزيه با استقبال پر شوري از سوي مردم روبهرو ميشود. نكته تأسف برانگيز در اين ميان اين است كه تعزيه و به طور كلي نمايشهاي ديني و آييني در سالهاي اخير تنها مناسبتها در سالنهاي تئاتر و آن هم به صورت محدود ديده ميشدند و با نابودي تكيه دولت، مركزي براي اجراهاي ديني و تعزيه همواره حلقه مفقوده شهر بود. به رغم اينكه در سالهاي اخير بارها و بارها مسئله احياي تكيه دولت و تأسيس سالني براي مركزيت يافتن اجرايهاي ديني و آييني شنيده ميشد اما در نهايت هيچ كدام از اين وعده و وعيدها عملي نشد و تعزيه و اجراي ديني هنوز هم از نعمت داشتن خانهاي دائمي بيبهره است.
سرسنگي: بايد چندين مركز دائمي اجراهاي ديني و آييني داشته باشيم
مجيد سرسنگي، مديرعامل خانه هنرمندان در گفتوگو با «جوان» در خصوص لزوم احياي تكيه دولت به عنوان مركزي براي نمايشهاي ديني و آييني ميگويد: در تمام دنيا براي نمايشهاي آييني و سنتي مراكز معتبري تأسيس كردهاند كه در اين مراكز هم تئاتر اجرا ميشود هم آموزش و پژوهشهاي سنتي در زمينه نمايشهاي آييني و سنتي. به عنوان مثال در كشور ژاپن مراكزي وجود دارد كه تئاترهاي سنتي و آييني را به شكل اوليهشان حفظ ميكنند تا نسل معاصر با اين سبك از تئاتر آشنايي پيدا كند.
وي ادامه ميدهد: در ايران به رغم پيشينه نمايشهاي آييني و ديني كه داريم نه فقط يك مركز تعزيه بلكه بايد چند مركز براي نمايشهاي آييني و سنتي داشته باشيم كه هم محل اجراي نمايشهاي ديني و سنتي باشند و هم از وجود بخشهاي آموزشي و پژوهشي بهره ببرند تا كساني كه ميخواهند ياد بگيرند، آموزش بدهند.
كرمي: عزم جدي براي احياي تكيه دولت وجود ندارد
شهرام كرمي، نويسنده و كارگردان تئاتر هم در خصوص احيا نشدن تكيه دولت در سالهاي اخير به رغم اظهارنظرهاي مختلف مديران در اين خصوص به «جوان» ميگويد: با اينكه چند سالي است ماجراي راهاندازي تكيه دولت مطرح ميشود اما در نهايت يك مركز مشخص براي انجام اين مهم تعيين نشده است. نهادهايي مانند ميراث فرهنگي و شهرداري و مركز كل هنرهاي نمايشي و سازمان اوقاف و امور مساجد همه و همه در ماجراي احياي تكيه دولت دخيل هستند و همين وجود نهادهاي مختلف در اين خصوص باعث شده است كه در نهايت اين مسئله به نتيجه نرسد.
وي ادامه ميدهد: وظيفه مديران اين است تعزيه را كه ميراث فرهنگي كشور ما است، حفظ كنند و در اختيار نسل آينده قرار دهند، نه اينكه هر سال در ماه محرم اظهارنظرهايي در اين خصوص مطرح و پس از آن به بوته فراموشي سپرده شود. كرمي تصريح ميكند: به نظر من عزم جدي براي احياي تكيه دولت وجود ندارد و در اين ميان براي احياي تكيه دولت بايد همه نهادها اين بار مسئوليت را بر عهده بگيرند و در نهايت نهاد مشخصي تصدي امور را در دست داشته باشد تا سرانجام ماجراي احياي تكيه دولت به ساماني برسد. وي در ادامه ميگويد: اميدوارم اين مسائل در حد حرف باقي نماند و ما شاهد بازسازي تكيه دولت و مركز دائمي براي اجراي ديني و آييني باشيم.
اتباك نادري، مدير تئاتر شهر در خصوص تأسيس مركزي دائمي براي اجراهاي ديني و آييني به «جوان» ميگويد: ما به طور كلي با فقدان مراكز تخصصي تئاتر روبهرو هستيم و در اين ميان وزارت ارشاد و شهرداري بايد در كنار هم شرايط تأمين بودجه تأسيس مراكز تخصصي را فراهم آورند. وي ادامه ميدهد: ما بايد با توجه به جغرافياي مناطق تهران، مراكز را به محل فعاليتهاي تخصصي در رشتههاي مختلف تعزيه، نمايش ديني و كودك تبديل كنيم و تمركز از چهار راه وليعصر برداشته شود. به عنوان مثال طرح توسعه سنگلج كه دوسالي است مطرح شده، در راستاي همين تفكر است.
نادري تصريح ميكند: ساختمان سنگلج كه متعلق به شهرداري است با موافقت شهرداري قرار شد ساختمان اداري جابه جا و طبقه دوم و حياط مجموعه هم براي مجالس تعزيه استفاده شود و با توجه به بافت جغرافياي منطقه هم با استقبال پرشوري روبهرو شود. با تعويض دولت، آخرين خبر اين است كه كار از معاون هماهنگي شهرداري به سازمان املاك رفته است تا اداره به جاي ديگر منتقل شود. از سوي ديگر قرار بود در موزه نمايشهاي آييني هم در سنگلج برپا شود كه اين اتفاق هم هنوز به وقوع نپيوسته است.
به هر رو در پايان ميتوان اينگونه نتيجه گرفت كه تكيهدولت و بازسازي مركز تخصصي براي تعزيه و اجراهاي آييني نيازمند عزمي جدي از سوي مسئولان نهادهاي مختلف به خصوص مديران وزارت ارشاد و شهرداري است تا تمهيدي براي نجات اين هنر ديني و آييني از دام زوال انديشيده شود.
