رضا محمدي | اين عمليات كه در دهه دوم و سوم آبان 1361 در منطقه فكه و شرهاني انجام شد، بزرگترين عمليات رزمندگان بعد از عدمالفتح رمضان بود كه با هدف نفوذ به عمق خاك عراق و تداوم پيروزيهاي ايران در سلسله عملياتهاي كربلا (طريق القدس و آزادسازي بستان، فتحالمبين و آزادسازي 2500 كيلومتر از شمال خوزستان و بالاخره اليبيتالمقدس و آزادسازي خرمشهر) انجام شد اما بنبست تنومه در مقابل لشكريان رمضان، گرهي را در جبهههاي جنگ به وجود آورد كه بايد در محرم گشوده ميشد. نگاهي به عمليات محرم در سالروز ايام برگزاري آن، مروري بر جانفشاني رزمندگاني است كه هيچ سدي توان ايستادگي در برابر آرمانهاي بلندشان را نداشت.
رمضان و بصره
چهار ماه قبل از انجام عمليات محرم، جمهوري اسلامي ايران بر آن شد تا در شرق بصره نفوذ كند و حتي اين شهر را به تصرف درآورد، اين امر در شرايطي بود كه تنها يك ماه و نيم قبل، يعني در سوم خردادماه 1361 خرمشهر به همراه منطقه وسيعي از خاك خوزستان آزاد شده بود. يك ماه پس از فتح خرمشهر نيز ارتش بعث عقبنشيني سراسري را از خاك كشورمان انجام داد تا از مجموع حدود 17 هزار كيلومتر مربعي كه تصرف كرده بود، تنها 2500 كيلومتر را در اختيار داشته باشد.
با آزادسازي خرمشهر نيروهاي كشورمان در بسياري از نقاط به حد مرزي رسيده بودند. در اين زمان زمزمههاي نفوذ گسترده به خاك عراق و تصرف بصره به گوش ميرسيد. به اين منظور عملياتي طرحريزي شد كه به دليل انجام آن در ايام رمضان 1361، به عمليات رمضان موسوم شد. تك بزرگي كه بايد با بهرهبرداري از روحيه بالاي نظاميان كشورمان در كنار بهرهبرداري از تسليحات به غنيمت گرفته شده توسط رزمندگان در عمليات اليبيتالمقدس، اين بار دشمن را در داخل خاك خودش به هزيمت بكشاند. اما استراتژي جديد بعثيها كه با تشكيل نيروهاي جديد، تجميع آنها در مناطق سوقالجيشي و مرزها و از همه مهمتر ايجاد موانع دفاعي چند لايه تعريف ميشود، باعث شد كه عمليات رمضان برخلاف پيشبينيهاي داخلي با عدمالفتح روبهرو شود. در اين شرايط تبليغات و اظهارنظر شخصيتهاي سياسي و نظامي كه برخي عنوان ميكردند ديگر كار صدام تمام است و رمضان آخرين ضربهها را بر تابوت او خواهد نواخت، درست از آب درنيامد و در آن سو تبليغات مسموم و وسيعي از سوي دشمنان منطقهاي و فرامنطقهاي عليه جمهوري اسلامي ايران و عدم الفتحي كه نصيبش شده بود، آغاز شد.
محرم و جبران رمضان
پس از عمليات رمضان، جبهههاي جنگ شاهد نوعي بنبست بود. استراتژي جديد نظامي عراق كه شاخصه اصلي آن را مهندسي گسترده جنگ و تشكيل موانع و خطوط عظيم تشكيل ميداد، امكان هرگونه نفوذي را از رزمندگان سلب ميكرد. با اين وجود اجراي تكي كه بتواند جبههها را از حالت ركود خارج كرده و روحيه رزمندگان را حفظ كند، لازم به نظر ميرسيد. صرفنظر از اين موضوع، هنوز بخشهايي از خاك كشورمان در تصرف دشمن قرار داشت كه بايد آنها نيز از وجود بعثيها پاك ميشدند. سردار احمد فتوحي از رزمندگان حاضر در محرم در اين خصوص ميگويد: ارتفاعات حمرين با بلنديهايي چون ۴۰۲ يا۱۷۲ و ۱۷۵ در مرز استانهاي خوزستان و ايلام قرار دارد كه علاوه بر اشراف بر منطقه، ميتوانست با آزادسازي جاده عين خوش به موسيان، ارتباط بين جبههجنوبي و شمالي ما را برقرار كند. اين ارتفاعات حدود ۱۰ كيلومتر در امتداد مرز گسترش دارند كه البته كل عمليات در وسعتي در حدود ۴۰ كيلومتر خط مرزي انجام گرفت. اين را هم اضافه كنم كه دشمن با توجه به تجربه عمليات رمضان و ايجاد موانع مستحكم، در اين عمليات نيز سعي كرد تا با ايجاد موانع و به خصوص كانالهاي عريض و طويل، مانع نفوذ نيروهاي ما شود.
به اين ترتيب نيروهاي دشمن در منطقه عملياتي محرم نيز از حربه موانع عظيم بهره جسته بودند اما با هوشياري فرماندهاني چون شهيد مهدي زينالدين، همين موانع باعث پيشرفت عمليات شدند. جانشين شهيد زينالدين در تيپ 17 علي بن ابيطالب(ع) در اين مورد ميگويد: تيپ ۱۷ به فرماندهي شهيد مهدي زينالدين يكي از يگانهاي شركتكننده در اين عمليات بود. من هم جانشين ايشان بودم. وقتي كه منطقه را شناسايي كرديم به كانالهاي عريض و طويلي برخورديم كه دشمن ايجاد كرده بود. برخي از دوستان عنوان ميكردند اين كانالها مشكلاتي را براي عبور نيروها فراهم خواهند كرد اما شهيد زينالدين با نبوغ نظامي خود حرفي را زد كه خيلي باعث تعجب ما شد. او گفت فكر ميكند اين كانالها يك فرصت براي ما هستند. به اين ترتيب كه ميتوانيم نيروها را درون اين كانالها از ديد دشمن پنهان كنيم و در يك غافلگيري به آنها ضربه بزنيم. اتفاقا همين طور هم شد و شب هشتم آبان ماه ۱۳۶۱ يعني يك روز قبل از آغاز عمليات سه گردان از بچههاي تيپ ۱۷ را به كانالها هدايت كرديم. اين گردانها آن شب و روز بعدش را در همان كانال مخفي ماندند و شامگاه نهم آبان به ناگاه از درون كانالها بيرون آمدند و در يك غافلگيري بلندي ۴۰۲ به عنوان يكي از مهمترين بلنديهاي ارتفاعات حمرين را آزاد كردند. غافلگيري دشمن به قدري بود كه خيلي از آنها حتي فرصت نكرده بودند از خود دفاع كنند. چون اصلاً فكر نميكردند نيروهاي ما به اين اندازه به آنها نزديك شده باشند. در صورتي كه اگر كانالها نبودند و بچههاي ما ميخواستند از خط خودي به دشمن بزنند، حداقل بايد چند ساعت بعد به خط دشمن ميرسيدند.
با آزادسازي بلندي 402 مرحله اول عمليات محرم با موفقيت به پايان رسيد اما وقتي يگانهايي از تيپ 14 امام حسين(ع) در كنار رودخانه دوئيرج در نزديكي دهلران اتراق ميكنند. شب هنگام اين رودخانه طغيان ميكند و باعث ميشود تعدادي از رزمندگان تيپ را آب با خود ببرد. بعدها اجساد مطهر بعضي از اين بچهها در نواحي دورتر از رودخانه گرفته ميشود اما همين اتفاق نيز باعث شد كه شكافي در بين نيروهاي تيپ 17 و ۱۴ ايجاد شود، اگر مرحله اول عمليات را از نهم تا ۱۲ آبان در نظر بگيريم، در اين مقطع اين شكاف ايجاد شد و از روز دوازدهم به بعد با تلاش مجدانه رزمندگان و فرماندهان، رخنه ايجاد شده رفع شد و با قدرت بيشتري عمليات ادامه يافت.
مرحله دوم
با آزاد شدن بلندي ۴۰۲ از ۱۲ آبان به بعد مرحله دوم آغاز شده و تا ۲۵ آبان طول ميكشد، در اين روز دو بلندي ۱۷۲ و ۱۷۷ كه مشرف بر منطقه بود طي يك نبرد يك هفتهاي از دست دشمن آزاد شده و به اين ترتيب مرحله سوم نيز با موفقيت به انجام ميرسد. سردار فتوحي در تشريح مرحله سوم عمليات محرم ميگويد: اين مرحله سختترين مرحله اين عمليات بود كه واقعاً كربلاي ديگري را در محرم خلق كرد. اما به هرحال با ايثار شهدا و جانبازان، توانستيم ارتفاعات حمرين را آزاد كنيم و با برقراري ارتباط جبهه جنوبي و شمالي، دشمن را از تسلط بر بخشي از مرزهاي كشورمان به دور برانيم. به اين ترتيب عمليات محرم با راندن دشمن از بخشهاي ديگري از خاك كشورمان، بنبست ايجاد شده پس از عمليات رمضان را تا حدودي برطرف ميسازد اما عمليات محرم در ذيل مجموعهاي به نام هشت سال جنگ تحميلي در ايامي صورت گرفت كه يكي از مقدسترين زمانها براي شيعيان است. به گفته سردار فتوحي اصلاً دفاع مقدس ما ريشه در عاشوراي حسيني داشت و نام و ياد و شيوه و مسلك حسين(ع) را ميشد در سراسر جبههها و لحظه به لحظه آن مشاهده كرد. از همين رو قرار داشتن عمليات در آستانه دهه سوم محرم، درحالي كه رزمندگان عزاداريها و ذكر مصيبتهاي عاشورا و تاسوعا را پشت سرگذاشته و روحيه مضاعفي گرفته بودند، از عوامل موفقيت در عمليات محرم بود. طوري كه انبوه موانع دشمن در همان اولين يورشها شكست خورده و بدترين ضربات به توان عملياتي و روحيه دشمن وارد شد.
