هم اكنون نيز دو پروژه عظيم سينماي ايران«محمد(ص)»و «چ» در حال انجام است كه با درنظرگرفتن احتمال ساخته شدن «لاله»، امسال براي اولين بار سه فيلم سينمايي بيوگرافي در سينماي ايران ساخته ميشود.
خارجيهاي بيوگرافي پسند توجه به زندگي انسانهاي شناخته شده و مهم و نشاندادن سير تحول زندگي آنها در رسيدن به موفقيت و كسب شهرت يكي از علاقهمنديهاي ثابت سينماي امريكاست. فيلمهاي بيوگرافي از جمله پرطرفدارترين ساختههاي هاليوود به شمار ميروند. فيلمهايي كه معمولا پرهزينه و زمانبر هستند اما حاصل آنها عمدتاً آثاري ماندگار خواهد شد.
در چند روز گذشته و طي روزهاي برگزاري نشست سران غيرمتعهد در تهران، صداو سيما اقدام به پخش چندباره فيلم «گاندي» كرد. فيلمي از ريچارد اتنبرو با بازي به يادماندني بنكينگزلي در نقش گاندي. اين فيلم ميتواند نمونه خوبي از يك فيلم بيوگرافي از زندگي يك انسان بزرگ باشد. بسياري از ما ميدانيم كه گاندي رهبر انقلاب هند و شكستدهنده استعمار انگليس در شبه قاره بوده است. اما كمترمي شود درباره جزئيات زندگي مهاتما گاندي اطلاع داشته باشيم. فيلمهاي بيوگرافي براي اين ساخته ميشوند كه با خلق دوباره زندگي اين گونه افراد ضمن معرفي بهتر و بيشتر آنها، مردم عادي را كه حوصله مطالعه كتاب ندارند با چهره يك انسان مشهور آشنا كرده و شرح زندگياش را به نمايش بگذارند.
هاليوود علاقه زيادي به نمايش زندگي مشاهير كشوري مانند امريكا دارد. اين علاقه از يك سو به سنت زندگينامهنويسي در غرب باز ميگردد و از سوي ديگر موجه جلوه دادن و برجسته كردن تاريخ كشوري است كه سابقه تاريخي طولاني ندارد و ميخواهد از اين راه به شخصيتهاي سياسي اجتماعي امريكا اعتبار بينالمللي ببخشد.
چند نمونه برجسته از فيلمهاي بيوگرافي عبارتند از: «جيافكندي» اثر اليور استون به زندگي كندي رئيسجمهور امريكا و حادثه مرموز ترور وي ميپردازد. «شبكه اجتماعي»، فيلمي براساس زندگي مارك زاكربرگ صاحب شبكه فيسبوك است. «خداحافظ بافانا» و «شكستناپذير» دو فيلمي هستند كه زندگي رهبر آزاديخواه آفريقا، نلسون ماندلا را به نمايش گذاشتند. «ارنست همينگوي و گلهورن» با نگاهي به زندگي همينگوي يكي از مشهورترين نويسندگان جهان ساخته شده است كه از جديدترين آثار بيوگرافي هاليوود به شمار ميرود. «لارنس عربستان»، «ژوليوس سزار»، «اسپارتاكوس»، «زنده باد زاپاتا»، «شجاع دل» و «چ (che)» بر اساس زندگي چگوارا (چريك انقلابي امريكاي جنوبي)، تنها چند نمونه از توجه سينماي جهان به اينگونه فيلمهاست.
در ايالات متحده يكي از پرفروشترين و محبوبترين كتابها، بيوگرافيها هستند. اغلب سياستمداران يا افراد مشهور جامعه امريكا دست به انتشار خاطرات خود ميزنند كه معمولاً داراي نكات جالبي از زندگي شخصي يا دوران زمامداري آنهاست. خاطرات «لحظههاي تصميمگيري» نوشته جرج بوش و «زندگي من» خاطرات بيل كلينتون از جمله اين كتابها به شمار ميروند. مردم ما نيز علاقه وافري به داستانهاي بيوگرافي دارند، بخش اعظم شاهنامه فردوسي به بيوگرافي «رستم» پهلوان اساطيري ايراني ميگذرد. اشعاري ارزشمند و زيبا كه به بيان زندگاني چهار نسل از خانواده رستم ميپردازد. سمك عيارو حسين كردشبستري دو نمونه عالي ديگر از داستانهاي ايراني با نگاه بيوگرافي است.
حاتمي، بيوگرافي سازترين فيلمساز متأسفانه در سينماي ايران جاي خالي فيلمهاي بيوگرافي به شدت به چشم ميخورد. در سينماي پيش از انقلاب تنها دو نمونه قابل ذكر وجود دارد كه به زندگي مشاهير ايراني پرداخته شده است. اولي فيلم «ستارخان» (در سال )۱۳۵۱ است و دومي «سلطان صاحبقران» (سال۱۳۵۴) كه هر دو از كارهاي مرحوم علي حاتمي ميباشند. در بعد از انقلاب با ركود نسبي سينما، در تلويزيون شاهد شكوفايي بوديم و سريال اميركبير ساخته شد. بعد از آن نيز «ابو علي سينا» توليد شد، اما اين روند ادامه پيدا نكرد. زندگي شهيداندرزگو با عنوان«تيرباران» همراه با بازي به ياد ماندني مجيد مجدي در نقش شهيد اندرزگو يكي از نمونههاي خوب اينگونه فيلمها در تاريخ سينماي ايران است. اما فاخرترين اثر سينمايي بيوگرافي سينماي ايران «كمال الملك» است. جهان پهلوان تختي آخرين ساخته مرحوم علي حاتمي نيز ابتدا قرار بود فيلمي بيوگرافي باشد، اما با فوت ناگهاني حاتمي و جايگزيني عليرضا افخمي روند فيلم تغيير كرد.
«فرزند صبح» ساخته بهروز افخمي يكي ديگر از فيلمهايي است كه در ژانر بيوگرافي ساخته شده است. فيلمي كه مربوط به مقطعي از زندگي بنيانگذار انقلاب اسلامي است. فرزند صبح به دليل ضعفهاي ساختاري و محتوايي واكنشهاي زيادي را در پي داشت و تا به امروز جز در جشنواره فيلم فجر (سال ۸۹) امكان نمايش نداشته است.
به اين ترتيب تاكنون علي حاتمي، بيوگرافيسازترين فيلمساز ايراني به شمار ميرود. متأسفانه سينماي ايران سالهاست كه از كتاب فاصله گرفته است. مردم ايران علاقه زيادي به خواندن زندگينامه دارند و تلاشهاي زيادي نيز براي به نثر كشيدن زندگي سرداران و شهداي نامدار انقلاب و هشت سال دفاع مقدس صورت گرفته و كتابهاي زيادي نيز منتشر شده است ولي كمتر شاهد آن هستيم كه كارگردانان ايراني اعلام كنند كه به دنبال ساخت فيلم بر اساس اين كتابها ميباشيم. سينماي ايران ترجيح ميدهد با ملودرامهاي عاشقانه و كمخرج به پيش برود و فيلمنامه نويس به جاي تحقيق در مورد شخصيتي تاريخي در گوشهاي نشسته و ديالوگهاي عاشقانه بنويسد. مسلماً كمتر تهيهكنندهاي حاضر است در سينماي فعلي ايران به جاي يك كار چند ماهه و كوتاه مدت به سراغ كاري بلندمدت و هزينهبر برود، به همين دليل فيلمهاي بيوگرافي از جمله مهجورترينهاي فيلمهاي سينماي ايران باقي ماندهاند.
سيما فعال تر از سينما بعد از رويآوردن سينماي ايران به ساخت فيلمهايي باعنوان «فاخر» در سال ۱۳۷۹ شاهد ساخت فيلم سينمايي «مريم مقدس» بوديم؛ فيلمي كه اگرچه سينمايي بود، اما تهيهكننده آن سينما فيلم و متعلق به سازمان صدا و سيما بود. صدا و سيما علاوه بر پخش نسخه تلويزيوني مريم مقدس سريالهاي بيوگرافي ديگري را نيز توليد كرد، «روشن تر از خاموشي» با نگاهي به زندگي فيلسوف بزرگ ايران، ملا صدراي شيرازي، «يوسف پيامبر» ساخته فرجالله سلحشور با نگاهي به زندگي يوسف(ع)، «روزگار غريب» كيانوش عياري كه زندگاني دكتر محمد قريب يكي از مشهورترين پزشكان ايراني به تصوير ميكشيد. در همين اواخر نيز سريال شوق پرواز روايت زندگي شهيد عباس بابايي از شبكه اول سيما پخش شد. اما تلويزيون سعي كرد بيشتر توجه خود را به سريالهاي تاريخي – مذهبي معطوف كند. سريالهاي به ياد ماندني، امامعلي(ع)، «تنهاترين سردار»زندگي امام حسن مجتبي (ع)، «ولايت عشق» زندگي امام رضا(ع) و «مختارنامه» كه به زندگي و قيام مختار پرداخته بود، از جمله كارهاي فاخر تلويزيوني به شمار ميروند.
داود ميرباقري در فاصله ساخت «امام علي(ع)» و مختارنامه، فيلم مسافر ري را با موضوع زندگي حضرت «عبدالعظيم حسني» ساخت. كه جريان مسافرت آن حضرت به ايران و اقامتشان در شهر ري را نشان ميداد.
سال ۹۱ و ترافيك فيلمهاي بيوگرافي «چ» فيلمي است از ابراهيم حاتمي كيا در مورد دو روز از زندگي شهيد بزرگوار مصطفي چمران كه هنوز در مرحله فيلمبرداري است. اين فيلم بعد از «شورشيرين» جواد اردكاني، دومين اثري است كه به زندگي سرداران شهيد دوران دفاع مقدس ميپردازد. با آنكه جزئيات دقيق از فيلم منتشر نشده، اما طبق اعلام اوليه سازندگانش «چ» در مورد دو روز از زندگي شهيد چمران است. مسلماً دو روز نميتواند به عنوان زندگينامه شهيد باشد يا مانند چيزي كه در «شورشيرين» شاهد بوديم و مقطعي چند روزه از زندگي شهيد كاوه به تصوير كشيده شد. اين دو فيلم را نميتوان فيلمهايي بيوگرافي تلقي كرد اما ميتواند شروع خوبي براي پرداختن به فيلمهايي از اين دست باشد. پروژه جنجالي«لاله» با آنكه معلوم نيست اصلاً به مرحله ساخت برسد يا خير، ميتواند نمونهاي از تلاش براي ساخت فيلم بيوگرافي باشد. «لاله» داستاني است بر اساس زندگي «لاله صديق» دختر رالي باز ايراني كه قرار است توسط اسدالله نيكنژاد ساخته شود اما تاكنون كه با مشكلات زياد و مخالفان سرسختي روبهرو شده است.
تنها فيلمي كه امروزه به معناي واقعي بيوگرافي در ايران مراحل ساخت خود را ميگذراند، فيلم «محمد(ص)» مجيد مجيدي است. اين فيلم نيز هنوز راه طولاني تا اكران در سينماها پيشرو دارد. با آنكه ايران در طول تاريخ طولاني خود مشاهير زيادي را به خود ديده و اسامي محبوب و منفور فراواني در گنجينه تاريخ آن به ثبت رسيده است، اما سينماي ايران كه با بودجههاي دولتي سرپا ايستاده، كمتر به سراغ سوژههايي اينچنيني ميرود. با آنكه سازمانهايي مانند بنياد سينمايي فارابي وظيفه حمايت از آثار فاخر سينمايي را دارند و سيما فيلم نيز ميتواند مانند گذشته دست به خلق فيلمهاي بيوگرافي بزند.
