«چیچست»؛ دریاچه ای کهن؛ دریاچهای که در کرانه خود خاطرات زیادی را جای داده و واژه واژهاش گذری بر پیشینه ایرانیان است، حالا نظارهگر غروبی غمانگیز است. اینروزها ارومیه به نمک نشسته و بوی نامطبوع مرگ، مرغان دریایی و پرندگان را فراری داده است.
دریاچه ارومیه به دلیل داشتن ارزشهای اکولوژیک و منحصر به فرد، در سال ۱۳۴۶ بر اساس مصوبه شماره یک شورای عالی حفاظت محیط زیست کشور، به عنوان منطقه حفاظت شده و طبق مصوبه شماره ۶۳ شورای عالی در سال ۱۳۵۴ به عنوان پارک ملی ارتقا یافت.
همچنین در سال ۱۳۵۶ براساس مصوبات MAB (انسان و کره مسکون) به عنوان یکی از مناطق بینالمللی ذخیرهگاههای زیست کره در سطح جهان به ثبت رسیده است. این دریاچه با تمام جزایر آن در سال ۱۳۵۴ به عنوان یکی از تالابهای بینالمللی در کنوانسیون رامسر ثبت و از طرف موسسه بینالمللی تالابها به عنوان یکی از مهمترین مناطق مهم پرندگان انتخاب شد.
***
در حال حاضر ۲۷ گونه پستاندار، ۲۱۲ گونه پرنده، ۴۱ گونه خزنده، هفت گونه دوزیست و ۲۶ گونه ماهی در این دریاچه زیست میکند. دریاچه ارومیه دارای ۱۰۲ جزیره است که همه آنها از سوی سازمان یونسکو به عنوان ذخیرهگاه طبیعی جهان به ثبت رسیده است. دریاچه ارومیه از نظر سطح آبهای آزاد، بیستمین دریاچه جهان از لحاظ وسعت و شورترین بعد از بحرالمیت محسوب میشود. طول این دریاچه از ۱۳۰ تا ۱۴۶ کیلومتر و عرض آن از ۵۸ کیلومتر تا ۱۵کیلومتر (بین کوه زنبیل و جزیره اسلامی) متغیر است.
این روزها خیلیها داد مدد برای این دریاچه برآوردهاند و شورهزار شدن ۲۰۴ هزار هکتار از ارارضی کشاورزی آذربایجان شرقی به شورهزار و حتی طوفانهای نمکی و سومانی که مسئولان آن تکذیب کردند.
مسئولان به جای حرف عمل کنند
امام جمعه تبریز نسبت به وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه هشدار داد و گفت: مسئولان به جای حرف به قولهای خود عمل کنند.
وی با اشاره به وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه که دو استان آذربایجانشرقی و غربی را در معرض تهدید قرار داده است، گفت: مسئولان به جای حرف به قولهای خود عمل کنند و در این ارتباط نه تنها در خطبههای نماز جمعه تبریز، بلکه در دیدار با وزیران و مسئولان مربوطه نیز در مورد تبعات خشک شدن دریاچه ارومیه متذکر شده و هشدار دادهام.
امام جمعه تبریز با تأکید بر اینکه هرچه زودتر برای حل بحران دریاچه ارومیه باید اقدام شود، گفت: حرف زدن و وعده دادن کافی نیست و باید هرچه سریعتر برای خروج از وضعیت بحرانی و خطر زیستمحیطی که در پی خشک شدن تدریجی این دریاچه در حال وقوع است، برنامههای کاربردی اجرا کنند.
ثقیل بودن عنوان سونامی برای نمکهای دریاچه ارومیه
مدیرکل محیط زیست آذربایجانشرقی با ثقیل خواندن عنوان سونامی برای نمکهای دریاچه ارومیه گفت: باید اطلاعات درست در اختیار افکار عمومی قرار داد و برای رفع مشکل تلاش کرد.
بیوک رئیسی با رد عنوان سونامی نمک و وجود همچنین پدیده جوی گفت: مجموعه ما تا این لحظه گزارشی در این رابطه دریافت و یا ثبت نکرده است.
وی اضافه کرد: شاید بتوان ذرات نمک را برای این امر به کار برد که با وزش باد در منطقه اتفاق میافتد اما نه در حد سونامی.
عکس ها جعلی است
مدیرکل هواشناسی آذربایجانشرقی گفت: عکسهای موجود که ادعا میشود از سونامی نمک در اطراف دریاچه ارومیه گرفته شده، جعلی است.
امیرشاهرخ حسنعلیزاده درباره سونامی نمکی که توسط یکی از نمایندگان ارومیه در مجلس عنوان شد و عکس های در اینترنت پخش شد، اظهار کرد: عکسهایی که طی چند هفته گذشته منتشر شده و در فضای مجازی نیز قابل رصد است به هیچ عنوان مربوط به دریاچه ارومیه و یا اطراف آن نیست و امکان دارد مربوط به هر نقطهای از این دنیا باشد.
وی افزود: به هیچ عنوان چنین پدیدهای در هیچ کدام از ایستگاههای هواشناسی استان و یا منطقه ثبت نشده است.
حسنعلیِزاده اضافه کرد: چندین سال و چندین تابستان باید سپری شود تا نمکهای موجود در دریاچه و یا اطراف آن در اثر تابش نور خورشید به پودر و یا ریزگرد تبدیل شود.
وی ابراز امیدواری کرد تا رسیدن دریاچه ارومیه به این موقعیت ، این منطقه دوباره با آبرسانی با استفاده از روشهای مختلف تعریف شده برای ادارات، نهادها و ارگانهای مربوطه احیا شود.
دلایل کاهش آب و جریان دریاچه ارومیه
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجانشرقی به عنوان یکی دیگر از مدیران استانی که در ارتباط مستقیم با این موضوع است، گفت: آذربایجانشرقی همچنان برنامههای مصوب و محول شده را برای افزایش حجم آبی دریاچه و کاهش و حتی متوقف کردن افزایش حجم نمک در آب دریاچه ادامه میدهد.
هاشمی، تغییر اقلیم و به تبع آن افزایش دما، تبخیر و کاهش نزولات جوی، توسعه فعالیتهای کشاورزی و اختصاص آب بیشتر بدون توجه به مدیریت بهینه مصرف آب و مدیریت الگوی کشت مناسب، احداث بزرگراه شهید کلانتری و قطع قسمت اعظم روند هیدرودینامیک طبیعی دریاچه و افزایش جمعیت و مصرف بیشتر و فزاینده منابع آب را دلایل کاهش آب و جریان دریاچه ارومیه اعلام کرد.
وی بارورسازی ابرها، لایروبی رودخانهها، انسداد چاههای غیرمجاز و تحویل حجمی آب کشاورزی را از اقدامات انجام یافته شرکت آب منطقهای آذربایجانشرقی برای پیشگیری از پسروی آب دریاچه ارومیه اعلام کرد.
آب آجیچای به دریاچه ارومیه می رود
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجانشرقی از رهاسازی ۱۲۳ میلیون مترمکعب از آب "آجیچای" به دریاچه ارومیه خبر داد و گفت: با این اقدام سد شهید مدنی امسال آبگیری نمیشود.
وی گفت: با توجه به رهاسازی آب از رودخانه "آجی چای" به دریاچه ارومیه، سد شهید مدنی که بر روی این رودخانه احداث شده و از سال گذشته آماده آبگیری بوده، امسال نیز آبگیری نخواهد شد.
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجانشرقی افزود: ۱۲۰ میلیون مترمکعب از آب "آجیچای" به سوی دریاچه ارومیه رهاسازی شده که نباید از کنار آن در پیشگیری از خشکی این دریاچه به راحتی گذشت.
هاشمی، در مورد وضعیت دریاچه ارومیه نیز گفت: در حال حاضر وضعیت آبی دریاچه ارومیه ۱۳ میلیارد و ۹۷۰ میلیون مترمکعب است که در مقایسه با ۱۰ سال گذشته ۲۸۸ سانتیمتر کاهش نشان میدهد.
وی افزود: این میزان حجم آبی در مقایسه با سال گذشته ۳۶ سانتیمتر کاهش و در مقایسه با مهرماه گذشته ۳۰ سانتیمتر افزایش را نشان میدهد.
آسیب دیدن ۲۰۴ هکتار از اراضی و باغات
رئیس جهاد کشاورزی آذربایجانشرقی گفت: پس از پسروی دریاچه ارومیه ۲۰۴ هزار هکتار از اراضی آذربایجانشرقی به مخاطره افتاده است.
وی افزود: ۲۰۴ هزار هکتار از اراضی زراعی و باغی هفت شهرستان استان بر اثر خشک شدن دریاچه ارومیه آسیب دیدهاند و بادهای نمکی موجب خشک شدن اراضی کشاورزی این منطقه میشود.
مسعود محمدیان در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: ۶۰۰ هزار هکتار از اراضی آذربایجانشرقی بهصورت غیرمستقیم و ۲۰۰ هزار هکتار بهصورت مستقیم بر اثر خشک شدن دریاچه ارومیه آسیب دیده و در معرض تهدید است.
وی بر حمایت از منابع زیستمحیطی و منابع آب و خاک تأکید کرد و یادآور شد: پسروی دریاچه ارومیه محدودیت کشاورزی را در اطراف این دریاچه ایجاد کرده است.
محمدیان ادامه داد: هفت شهرستان آذربایجانشرقی تحت تاثیر پسروی آب دریاچه ارومیه قرار دارند و از این مسأله آسیب میبینند.
رئیس سازمان جهادکشاورزی آذربایجانشرقی با اشاره به موضوع عقبنشینی آب حاشیه دریاچه ارومیه در استان گفت: با وجود اینکه به همین علت، بخشی از زمینهای کشاورزی از دستمان خارج شده است؛ اما باید منابع موجود بخش آب و خاک به خوبی حفظ و مدیریت شود.
محمدیان ادامه داد: در چند سال گذشته با جدیتر شدن اثرات سوء پسروی آب دریاچه ارومیه برنامهریزی منسجم و اصولی در تمام واحدهای اجرایی و تحقیقاتی سازمان جهاد کشاورزی آغاز شده و در این زمینه نتایج کاربردی متعددی به دست آمده است.
وی با بیان اینکه در این راستا کشت گونههای متحمل به شوری در اراضی شهرستانهای شبستر، تبریز، اسکو، آذرشهر، عجبشیر، بناب و ملکان در اولویت نخست سازمان مورد عمل قرار گرفته است، افزود: این امر اولاً موجب کاهش میزان نمک در خاک شده و از طرف دیگر مانع از انتقال نمک به نقاط دیگر میشود.
وی با اشاره به اینکه کشت گیاهانی از قبیل گلرنگ و علوفههای متحمل به شوری با واکنش مناسبی در منطقه روبهرو شده است، گفت: امید میرود با توسعه کشت گونههای متحمل در اراضی مذکور، تأثیر مثبتی در اصلاح الگوی کشت منطقه برجای گذارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، همچنین استفاده از گونههای درختی پرپشت و مقاوم بر شوری را به عنوان راهکاری موثر در تعدیل اقلیم و کاهش موثر تبخیر و تعرق از سطح اراضی و انتقال نمک برشمرد.
وی تصریح کرد: برای احیا و نجات دریاچه ارومیه از بحران ۲۴ برنامه اجرایی توسط وزارت نیرو، محیط زیست و جهاد کشاورزی در حال اجراست که از این برنامهها، پنج برنامه در تعهد جهاد کشاورزی است.
محمدیان با بیان اینکه ۶۰ درصد اعتبارات حوزه آب (تبدیل آبیاری سنتی به تحتفشار) اختصاص یافته است، افزود: بهینهسازی مصرف آب در حوزه دریاچه ارومیه، طرح توانمندسازی تشکلها و تدوین الگوی مصرف آب از جمله این برنامههاست.
توسعه کشاورزی میسر نیست
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانشرقی گفت: کشاورزی در شهرستانهای ملکان، بناب، عجبشیر، اسکو، آذرشهر، شبستر و تبریز تحت تاثیر کمآبی و شور شدن آب حوزه دریاچه ارومیه قابل توسعه در واحد سطح نیست.
مسعود محمدیان با بیان اینکه در حاشیه دریاچه ارومیه، اراضی کشاورزی توسعه پیدا نخواهد کرد، افزود: به دلیل مشکلات موجود در حاشیه دریاچه ارومیه و کمآبی مفرط در این جغرافیا، توسعه اراضی کشاورزی در شهرهای حاشیه این دریاچه در دستور کار ستاد اجرایی توسعه بخش کشاورزی آذربایجانشرقی قرار ندارد.
وی گفت: شکلگیری ستاد توسعه کشاورزی در استانها و از جمله آذربایجانشرقی به مفهوم توسعه اراضی کشاورزی نیست.
دبیر ستاد اجرایی توسعه بخش کشاورزی آذربایجانشرقی افزود: اعطای مجوز به صنایع مرتبط با کشاورزی با مصرف آب بسیار پایین، اعطای مجوز به واحدهای دامی کوچک، اعطای مجوز به واحدهای گلخانهای خانگی و اصلاح و نوسازی باغات درجه سه و درجه دو از مصادیق توسعه بخش کشاورزی است که تحقق آنها در پیرامون دریاچه ارومیه پیگیری میشود.
محمدیان تصریح کرد: تمام اهتمام اعضای ستاد اجرایی توسعه بخش کشاورزی در آذربایجانشرقی معطوف به تحقق برنامههای توسعه کشاورزی در حوزه دریاچه ارومیه که ناشی از صرفهجویی در منابع آب باشد، است.
وی ادامه داد: در ضمن این کار، استفاده مناسب از منابع آب که هماکنون به صورت متعارف مورد بهرهبرداری قرار نمیگیرد، میتواند به توسعه بخش کشاورزی در شهرستانهای مورد اشاره کمک کند.
محمدیان تاکید کرد: با اجرای پروژههای تعریف شده در زمینه استفاده بهینه از منابع آب و با تصفیه پساب هفت شهرستان مزبور حجم قابل توجهی از آب آبیاری استحصال شده مورد صرفهجویی قرار خواهد گرفت.
