هر سال در فصول مختلف عشایر کشور باید بار سفر ببنند و برای تعلیف دام هایشان از نقطه ای در یک استان به نقطه دیگرش روند و گاهی هم از استانی به استان دیگر و در این رهگذر، مشکلات گوناگون این نوع زندگی را به جان می خرند، مشکلاتی که گاهی سبب از بین رفتن دام ها یشان می شود و گاهی هم چرخ زندگی شان را لنگ می کند.
جابجایی مداوم و فصلی عشایر برای تعلیف دام ها و تامین گوشت مورد نیاز با توجه به سختی نوع زندگی و شرایط سفر، نیازمند زیر ساخت ها و امکانات خاص خود است که با وجود اجرای "طرح ملی ساماندهی کوچ عشایر"، کوچ کنندگان خراسان شمالی هر سال علاوه بر رنج سفر، انبوهی از مشکلات و محرومیتها را در ایل راه ها بر دوش می کشند.
راهی برای رفتن نیست
نوشته های تاریخی حاکی از آن است که در قرن یازدهم (سال ۱۰۰۸ هجری قمری ) شاه عباس صفوی برای مقابله با ازبکان بخشی از اکراد غرب کشور را به نواحی شمالی خراسان انتقال داد که این تاریخ را می توان آغاز کوچ عشایر در استان خراسان دانست. در حال حاضر استان خراسان شمالی ۵ هزار خانوار عشایری با جمعیت حدود ۳۰ هزار نفر کوچرو دارد که با شیوه های سنتی کوچرو و نیمه کوچرو با ۷۰۰ هزار راس دام کوچ می کنند.
برای عشایر این استان سه ایل راه اصلی شمالی، جنوبی و میانی در نظر گرفته شده که طبق گزارشات اداره کل عشایر خراسان شمالی، ایل راه جنوبی از مسیر جنوب شهرستانهای قوچان، فاروج، شیروان، اسفراین، بجنورد، قوری میدان و مراوه تپه می گذرد، این در حالی است که بنا به اظهارات مدیرعامل اتحادیه تعاونی های عشایری استان به دلیل نبود ایل راه در فاصله بجنورد تا اسفراین و عبور دادن گله از جاده ها، هر سال تعداد زیادی از دامها در اثر تصادف با کامیون و خودروهای سبک تلف می شوند.
با شروع فصل گرما و رويش علف در مراتع سردسير، عشایر مراتع قشلاقي را به سوي مناطق ييلاقي ترك کرده و خانواده و باروبنه و گله را از مسیرهای ایل راه و مشخص شده راهی نقطه دیگری می کنند. مسیرهایی که انتظار می رود با توجه به اهمیت موضوع، مسیری امن برای گذر عشایر باشد اما خبرهای رسیده و آمار تلفات دامها در اوایل تیرماه سال جاری حرف دیگری می زند و در کمتر از دو هفته و در اثر بروز چند حادثه، بیش از ۱۶۰ راس دام در جاده های بین شهرهای این استان تلف و تعداد زیادی نیز به کشتارگاه فرستاده شدند .
حيدري معاون اداري و مالي اداره کل امورعشايري با تایید نامناسب بودن وضعیت ایل راه ها به خسارت وارده به عشایر اشاره کرد و گفت: اگر چه شرکت هاي بيمه پرداخت اين گونه خسارات را متقبل مي شوند، اما از آن جايي که دام عشاير از نوع ميش است و به منظور زاد و ولد و استفاده از مواد لبني نگهداري مي شود، در کشتارگاه براساس وزن دام قيمت آن محاسبه و به طور معمول نيمي از خسارات دامداران جبران مي شود.
متاسفانه هر سال با آغاز فصل کوچ عشایر کشور به ویژه خانوارهای عشایری خراسان شمالی علاوه بر مشکلات و رنج سفر، در مسیر کوچ با ضرر و زیان مالی نیز روبرو هستند.
درد یکی دوتا نیست
با وجود اینکه هر سال اجرای طرح ملی ساماندهی عشایر در دستور کار قرار می گیرد و بودجه و اعتباراتی نیز به این مقوله اختصاص داده می شود اما همچنان موانع بسیاری بر سر راه جابجایی این قشر قرار دارد.
علاوه بر گله از نبود ایل راه در برخی مناطق، عدم حفاظت از ایل راه های مشخص شده و تخریب و نامناسب بودن این مسیر ها و مهمتر از همه نابودی مراتع مسیر ایل راه ها، مواردی است که عشایر استان خراسان شمالی به عنوان مشکلات عمده شان بیان می کنند.
در این خصوص رییس شورای عشایری طایفه قهرمانلو خراسان شمالی با بیان اینکه با از بین رفتن مراتع و گرانی علوفه دستی، عشایر استان برای تغذیه دامهای خود با مشکل مواجه اند خواستار تثبیت ایل راه ها شد و تاکید کرد: باید تدبیری اندیشیده شود تا روستاییان راه های عشایری را همانند راه های روستایی به رسمیت بشناسند که هر سال این راه ها مورد تعرض قرار نگیرد.
یکی دیگر از مشکلاتی که حسن امیری به آن اشاره کرده خشکسالی سالهای اخیر در استان و کمبود علوفه بوده که منجر به فروش دامهای عشایر خراسان شمالی و کاهش گوشت تولیدی عشایر این منطقه شده است.
تحصیل فرزندان عشایر به دلیل اعزام دیرهنگام معلمان، چند ماه پس از شروع سال تحصیلی و بی سوادی والدین و عدم رغبت آنها به تحصیل فرزندانشان از جمله دیگر موارد است که این مسئول به آن اشاره کرد.
همچنین از نامناسب بودن راه کوچ مراوه تپه استان گلستان به خراسان شمالی، کمبود گازوئیل ماشین آلات برای کوچ، تخریب مراتع توسط روستاییان، صادر نشدن پروانه چرا برای اشخاص بالای ۴۵ سال از دیگر موانعی است که رفع آنها توجه ویژه و همت بیشتر مسئولان خراسان شمالی را می طلبد.
شادمهر مدیر کل اداره عشایر استان خراسان شمالی در خصوص ساماندهی وضعیت این قشر از تخصیص ۶ میلیارد ریال اعتباربرای اجرای این طرح ملی در استان خبر داد. طبق اظهارات شادمهر این اعتبار قرار است صرف بازسازی و مرمت راه های عشایری، تامین آب آشامیدنی و طراحی ایل راه های عشایر استان شود.
مسیرها بر روی GIS
در حالی که عشایر استان از تخریب و نامناسبی مسیرهای کوچ خود گله مندند و هر سال در مسیر گذر از این ایل راهها متحمل خسارات بسیاری می شوند، شادمهر مدعی است اداره کل امورعشایر استانی برای تسهیل در کوچ عشایر هر سال با اعتبارات خاص ، ایل راه های استان را مرمت و در صورت تامین اعتبار لازم شن ریزی می کند!
مدیر کل اداره عشایر استان خراسان شمالی با اشاره به اینکه یکی از مشکلات عشایر در زمان کوچ تصرف غیر قانونی ایل راه هاست اعلام کرد: این اداره کل با مطالعه ایل راهها در نظر دارد تمام مسیرهای کوچ را شناسایی و روی نقشه GIS پیاده و با شناسایی مشکلات، پروژه های مربوط به رفع موانع را ارائه کند.
با این شرایط این راه ها تا زمان بعدی کوچ عشایر محافظت شده و روستاییان و ساکنان بومی نمی توانند به این مسیرها تعرض کنند.
وی همچنین اداره پروژه های خدمات پشتیبانی به عشایر کوچنده نظیر نگهداری راه، بهسازی چشمه ها، آبرسانی سیار، احداث بند خاکی اسفراین را جزو برنامه های این اداره در سال ۹۱ عنوان کرد.
