مريم علوي: شايد يكي از مهمترين زمينه هايي كه در اين مباحث توانسته گامي مثبت و مؤثر بردارد و تمهيدات اجرايي مناسبي را در جهت نيل به اهداف پايداري ارائه كند، معماري و ساختمان باشد. شاخههاي مختلفي كه از جريان اوليه پايداري تولد يافتهاند، در پي گذشت سالها و تجربههاي مختلف، بسيار متنوع و گسترده شدهاند، يكي از اين شاخهها جريان شهرهاي اكولوژيك است كه در دل خود ايده ها، راهكارها و سياستهاي فراواني براي تحقق دكترين خود پيشنهاد كرده است. بامهاي سبز و در پي آن ديوارهاي سبز يكي از ايدههاي بسيار مؤثر و كارايي است كه بسيار مورد استقبال نيز قرار گرفته و امروزه پروژههاي معماري و شهري فراواني در نقاط مختلف دنيا بر اساس آن اجرا شده و ميشود. خوشبختانه اين موضوع در ايران نيز از حوزه نظري خارج شده و هرچند اندك، اما توانسته است پا به عرصه عمل بگذارد و اقداماتي با اين ايده صورت گيرد. نماها و ديوارهاي سبز امكاني است كه از طريق آنها ميتوان سطوح سبز عمودي فراهم كرد.
اين سطوح به جاي آنكه به طور معمول روي سطح زمين قرار بگيرند روي ديوار ساختمانها ايجاد ميشود. به طور كلي ديوارهاي سبز دو نوع هستند؛ نماهاي سبز و ديوارهاي زنده. نماهاي سبز سازههاي سبكي هستند كه امكان گسترش گياهان رونده به صورت عمودي را فراهم كرده و ميتوانند به عنوان تكيه گاهي، پوششي پيوسته از اين گياهان را بر سطح عمودي ساختمانها ايجاد كنند. اما ديوارهاي زنده نسبت به نماهاي سبز، سازههاي پيچيدهتري بوده كه به هزينههاي اجرايي بيشتري نياز داشته و نگهداري بيشتري را از نقطه نظر آبياري و تأمين مواد مغذي افزودني براي گياهان طلب ميكنند.
ديوارهاي زنده، تركيبي از پانل هايي با پوشش گياهي از پيش كاشته شدهاند كه به صورت عمودي و توسط سيستم استراكچر سبكي، با فاصله به نماي ساختمان نصب شده يا به صورت مستقل خود ايستا ميباشند. فارغ از نكات تكنيكي براي اجراي چنين ديوارهايي آنچه در اينجا حائز اهميت است، كاربردها و اثراتي است كه ديوارهاي سبز ميتوانند بر محيط بصري و عملكردي اطراف خود داشته باشند.
به ظاهر يكي از مهمترين مزيت هايي كه اين ديوارهها دارند و امروزه بسيار مورد توجه مديريت شهري ايران و تهران نيز قرار گرفته است، افزايش سرانه فضاي سبز در شهر از طريق آنها با توجه به محدوديتهاي كالبدي موجود و كمبود زمين است، به طوري كه در شوراي اسلامي شهر تهران ضوابطي تشويقي براي ايجاد ديوارهاي سبز روي ساختمانها در نظر گرفته شده است و استفاده از اين تكنيك براي سبز كردن ديوارهاي بزرگ تهران در دستور كار شهرداري تهران قرار دارد. بر اساس ماده واحده اين طرح، شهرداري تهران موظف شد، جهت ايجاد و توسعه فضاي سبز به صورت عمودي و افقي بر بدنه ساختمانها و فضاهاي بلااستفاده واجد شرايط اماكن شهري اقدامات لازم را انجام دهد.
همچنين اين طرح يكي از محورهاي اصلي و بيستگانه برنامه پنج ساله سازمان پاركها و فضاي سبز شهر تهران قرار گرفته است كه با تشكيل كميته توسعه فضاي سبز روي بام و نماي ساختمانهاي شهر تهران به تحقق اجراي آن جامه عمل پوشاندهاند، اما در كنار اين موضوع و گذشته از تحليلهاي كمي كه احداث اين گونه از فضاهاي سبز تا چه حد ميتواند به افزايش سرانه فضاي سبز در شهر كمك كند، اثرات كيفي اين پديده حائز اهميت است. ساختمانها و فضاهاي بسياري در شهر وجود دارند كه به واسطه نوع معماري آنها سطوحي منفعل و ناكارآمد در جدارههاي شهري ايجاد ميكنند، مانند كارگاه ها، ديوارهاي طولاني بدون طراحي بزرگراه ها، كارخانهها و ساختمانهاي صنعتي، تأسيسات شهري، برخي ادارات دولتي با شرايط معماري خاص كه نميتوانند برون گرا باشند يا پاركينگها كه باعث ميشوند وجوهي از آنها كه رو به خيابان دارد، جدارهاي خاموش و غير فعال باشد يا به عبارتي فضايي كور و بدون پنجره ايجاد كند كه تصويري نامطلوب به جا ميگذارند. يكي از روشهاي كارآمدي كه ميتواند اثرات نامطلوب بصري اين ديوارها را كاهش دهد يا از بين ببرد، ديوارهاي سبز است. بسياري از ديوارهاي طولاني متعلق به كاربريهاي ويژه كه سطوحي غير قابل نفوذ و بسته ايجاد ميكنند، در معماري آنها توصيه ميشود كه حداقل ديوارهاي مربوط به فضاي باز ساختمان را به صورت نيمه شفاف و نيمه باز بسازند تا محيط بيروني را كمتر تحت تأثير قرار دهد، اما به نظر ميرسد در شرايطي كه امكان رعايت چنين ضابطه يا توصيهاي وجود ندارد و به دلايل مختلفي، از جمله رعايت ايمني و امنيت لازم براي يك ساختمان خاص، بايد ديوارهاي غير قابل نفوذ ساخته شود، استفاده از چنين تكنيكي بسيار راهگشا بوده و ميتواند در خدمت شهر قرار گيرد.
اين ديوارها همان طور كه اشاره شد علاوه بر ايجاد زيبايي بسيار، ميتوانند از نظر اكولوژيكي براي محيط اطراف خود مفيد بوده و در صورتي كه در سطوح گسترده در شهر ايجاد شوند، علاوه بر كاهش آلودگي هوا و صوت، به تعديل شرايط خرد اقليم نيز كمك ميكنند. نيازي به ذكر نيست كه اثرات اين سطوح از ايجاد زيبايي و بهبود شرايط زيست محيطي فراتر رفته و ميتواند همانند فضاهاي سبز گسترده تأثيرات مطلوب رواني نيز روي كاربران خود داشته باشد، لذا هرچه اين سطوح از مقياس يك بنا و معماري داخلي يك ساختمان فراتر رود و فضاهاي داراي پتانسيل درون شهر را در برگيرد، اثرات مطلوب آن نيز گستردهتر خواهد شد.
اين فناوري كه امروزه جايگاه خود را در شهرهاي معاصر و پيشرفته جهان تثبيت كرده است، دامنه وسيعي از مزايا و فوايد زيست محيطي، اقتصادي و اجتماعي را به همراه دارد و به نظر ميرسد يكي از پتانسيلهايي است كه سرمايه گذاري در آن به بازدهي بسيار مطلوب و فراوان در زمينههاي مذكور و در مقياسهاي مختلف از ساختمان تا گستره يك شهر منجر ميشود.
