نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران از سه نهاد جداگانه به نامهای ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران تشکیل میشود. همگی این نیروها زیر نظر ستاد کل نیروهای مسلح قرار گرفته و رؤسای همه آنها توسط رهبر معظم انقلاب اسلامي انتخاب میشوند. به گفته ارتشبد ابیزید -رئیس ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده امريكا- نیروهای مسلح ایران قویترین نیروها در منطقه خاورمیانه هستند. اين گفته فرمانده امريكايي در حالي است كه ايران كمترين هزينه نظامي را در منطقه دارد. سرانه بودجه نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران برای هر ایرانی در سال ۱۳۸۷ حدود ۹۵ تا ۱۰۰ دلار بوده است.
بر اساس اصل یکصد و چهل و سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران «ارتش جمهوری اسلامی ایران پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی کشور را بر عهده دارد.»
همچنين بر اساس اصل یکصد و چهل و چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران «ارتش جمهوری اسلامی ایران باید ارتشی اسلامی باشد که ارتشی مکتبی و مردمی است و باید افرادی شایسته را به خدمت بپذیرد که به اهداف انقلاب اسلامی مؤمن و در راه تحقق آن فداکار باشند».
فرماندهی کل ارتش جمهوری اسلامی ایران را كه با نام اختصاري «آجا» هم شناخته ميشود در حال حاضر امیر سرلشکر عطا الله صالحي به عهده دارد. ارتش جمهوری اسلامی ایران ارتشی از نوع منظم حساب میشود که حدوداً دارای ۴۲۰ هزار نفر پرسنل است. از این رو ارتش جمهوری اسلامی ایران خود، از سه زیرمجموعه تشکیل میشود که به آنها قوای سهگانه ارتش میگویند.
نیروی زمینی حدود ۳۵۰ هزار نفر، نیروی هوایی حدود ۵۲ هزار نفر و نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران حدود ۱۸ هزار پرسنل دارد. دژبان کل ارتش جمهوری اسلامی ایران و قرارگاه پدافند هوایی خاتمالانبیا از ديگر مجموعههاي ارتش است.
اگر چه ايران در طول تاريخ خود همواره داراي ارتش بوده و در برخي اعصار قويترين ارتش جهان را در خود داشته، اما تشكيل ارتش به شكل امروزي در زمان رضاخان انجام شد. اين ارتش با وجود هزينههاي بسيار به دليل سرسپردگي شاه مملكت و اميرانش، تنها سه روز در برابر متفقين مقاومت كرد و شكست خورد. اين مسئله موجب اشغال ايران در شهريور ۱۳۲۰ و بروز قحطي، بيماري و مشكلات عديده شد.
محمدرضا شاه پس از رسيدن به قدرت، تلاش كرد ارتشي مجهز ايجاد كند، اما به دليل سرسپردگياش به امريكا، اين نيرو را در اختيار آنها قرار داد. وقتي در عمان قدرت به دست مخالفان امريكا افتاد، ارتش شاه براي سركوب آنان اعزام شد، اما وقتي نوبت به جدايي بحرين از ايران رسيد از ارتش شاه كاري برنيامد تا اثبات شود اختيار اين بازوي نظامي در دست امريكاييها و دست نشانده آنها؛ محمدرضا شاه است. شاه كه خود را ژاندارم منطقه ميدانست در دهه ۷۰ ميلادي به لطف افزايش چشمگير قيمت نفت، خريد تسليحات را چند برابر كرد اما اين اسلحهها را به سوي ملت انقلابي ايران به كار گرفت، هر چند اكثر ارتشيان از هدف قرار دادن مردم امتناع كردند و بالاخره به انقلاب پيوستند.
پس از پيروزي انقلاب، برخي كه همواره به دنبال ايجاد اختلاف و تنش در كشور بودند، از انحلال ارتش دم زدند اما حضرت امام، ارتش ايران را يك ارتش اسلامي دانستند و اين نيرو را در كنار سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، در خدمت انقلاب قرار دادند. از دل چنين ارتشي، شخصيتهايي چون علياكبر شيرودي، احمد كشوري، عباس بابايي و علي صياد شيرازي بيرون آمدند كه موجب افتخار همه ملت ايران و تمام ارتشهاي مدافع مستضعفان هستند. ارتش در وفاداري به انقلاب و امام آنچنان درخشيد كه خشم دشمنان را برانگيخت تا منافقان كوردل را به ترور سپهبد قرني ترغيب كنند. اين ترور در سوم ارديبهشت ۱۳۵۸ رخ داد كه جزو اولين ترورها عليه مسئولان نظام محسوب ميشود.
نيروي زميني
نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران كه به اختصار «نزاجا» ناميده ميشود، بزرگترین نیرو در بین نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران است. فرماندهی این نیرو به عهده امیر سرتیپ احمدرضا پوردستان است.
تاریخچه تشکیل نیروی زمینی در ایران از لحاظ تاریخی با پیدایش مادها همزمان دانستهاند. در این دوران نیروی زمینی متشکل از دو گروه پیادهنظام و سواره نظام بودهاند. بعدها با تشکیل حکومت هخامنشیان این نیروها تحت فرماندهی یک نفر درآمده و رستههای پیاده، سواره، ارابهسواران، مهندسان، نفت اندازان، کارگزاران و گارد جاویدان شکل گرفت. اشکانیان اما اهمیت بیشتری برای رسته سواران قائل بودند. در دوره ساسانیان پادگانهای همیشگی ایجاد شد و هزینه نگهداری نیروها و پرداخت مزد سربازان از سوی حکومت مرکزی صورت ميگرفت.
با روی کار آمدن صفویان، ارتش دارای سازمانی متشکل و هماهنگتر شد و نیروی زمینی ارتش به چهار دسته: ۱-سواران ۲-پیادگان ۳-توپچیلر(توپخانه) ۴-نسقچیلر(راهدار و راهبان سپاهیان) تقسیم گشت. با کشته شدن نادرشاه، آرامش و مرکزیت خاصی که او پدید آورده بود، به یکباره از میان رفت و آشفتگی و بیسرو سامانی در ارتش تا نخستین دهه سیزدهم هجری و آغاز فرمانروایی آغامحمد خان قاجار ادامه یافت. در دوره قاجاریه با همت و تلاش امیر کبیر و سپس عباس میرزا، سازمان ارتش ایران مجدداً به صورت منسجم و هماهنگ در آمد و ارتش ایران به ۱۰ تومان تقسیم شد که هر تومان متشکل از چهار تا ۱۱ فوج و فرمانده هر فوج یک سرتیپ بود. بعد از شکست ایران از روسیه و تشکیل دیویزیون قزاق در ایران، به طور کلی نیروی زمینی ارتش را بخشهای زیر تشکیل میدادند: ۱- قشون جنوب ایران ۲- دیویزیون قزاق ۳- بریگاد مرکزی ۴- نظام ایالات و ولایات ۵- قوای داوطلب شرقی ۶-ژاندارمری ۷-امنیه و قوای مشابه ۸-پلیس منظم ۹-پلیس ایالات و ولایات.
نیروی زمینی ارتش در دوران معاصر و در دوره حکومت رضا پهلوی ایران به پنج حوزه نظامی بزرگ تقسیم شد که باید آن را مبدأ تشکیل نیروی زمینی ارتش به صورت اصولی و تقریباً به شکل امروزی آن دانست. این پنج حوزه شامل لشکر مرکز، لشکر شمال غرب، لشکر شرق یا خراسان، لشکر جنوب و لشکر غرب میشد. سپس طی سالهای ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰، تحولات اساسی دیگری در سازمان نیروی زمینی ارتش به وجود آمد و این سازمان شامل پنج لشکر، چهار تیپ مستقل، دو واحد توپخانه ۱۰۵ بلند و ضد هوایی شد. در سال ۱۳۱۴ شمسی، درجات نظامی نیز تعیین و اعلام شده در این زمان، مدارس مختلف نظامی مانند مدرسه دیویزیون (برای دیویزیون قزاق)، مدرسه نظام مشیرالدوله (برای بریگاد مرکزی)، مدارس افسیه و سوزافسیه (برای ژاندارمری و کلاسهای بیطاری) که قبلاً در زمان قاجاریه تشکیل شده بودند، درهم آمیخته شدند و برای اولین بار مؤسسهای به نام مدارس نظام کل قشون ایجاد شد. در ادامه، این مدارس به سه مدرسه جداگانه ۱-مدرسه ابتدایی نظام ۲-مدرسه متوسطه نظام ۳-مدرسه عالی نظام تبدیل شدند، که نام این سه مدرسه نیز در سال ۱۳۱۴ به ترتیب به دبستان نظام، دبیرستان نظام و دانشکده افسری تغییر یافت.]۲[
پس از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران و پيدايش تغيير و تحولات اساسي در بخشهاي مختلف كشور، از جمله ارتش، نيروهاي انقلابي موجود در ارتش كه بيشتر آنان طي سالهاي گذشته نيز هدايت افراد انقلابي و مذهبي ارتش را بر عهده داشتند، با توجه به وضعيت كشور و بروز هرج و مرج در نقاط مرزي، در زمان شروع تهاجم رژيم عراق به كشورمان، نيروهاي ارتش از انسجام و هماهنگي لازم برخوردار نبودند، اما در عين حال، اولين بخش از مردم كشورمان نيز كه به مقابله با دشمن متجاوز شتافتند، نيروهاي زميني و هوايي ارتش جمهوري اسلامي ايران بودند.
نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران در طول هشت سال دفاع مقدس، ۴۵ عمليات گسترده و مؤثر عليه نيروهاي متجاوز انجام داد كه بيشتر آنها به آزادسازي بخش عمدهاي از خاك اشغال شده كشورمان منجرشد و ضربات جبران ناپذيري بر پيكره ماشين جنگي عراق وارد گرديد.
همزمان با عملياتهاي نظامي اين نيرو، پرسنل فداكار و متعهد جهاد خودكفايي آن، دوشادوش ساير پرسنل درگير جنگ، ضمن بازسازي و تعمير و تدارك وسايل، قطعات آسيب ديده منشأ خدمات بسيار ارزشمندي براي نيروهاي نظامي كشور شدند و اقدام به ساخت قطعات مورد نياز كردند. در زمينه امور آموزشي نيز اقدامات زيادي انجام گرفت تا نيروي زميني ارتش به صورت منسجم و مبتني بر علم روز درآيد.
اكنون با گذشت ۲۴ سال از پايان جنگ تحميلي، نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران با گذر از دوران سازندگي و تعمير تجهيزات و امكانات مورد استفاده خود در جنگ، با استفاده از نيروهاي متخصص و مهندسان توانسته است كه تسليحات و تجهيزات نظامي متعددي را طراحي و توليد كند و به مرحله خودكفايي برسد.
از نظر نيروي انساني نيز، با گزينش و استخدام نيروهاي متعهد، مومن و تحصيلكرده، نيروهاي آمادهاي را جهت دفاع از كشور و نظام جمهوري اسلامي ايران تربيت كرده است.
ستاد فرماندهی نيروي زميني در منطقه لویزان تهران (چهار راه مینیسیتی) واقع بوده که محدوده وسیعی را شامل میشود. قسمتی از ستاد که توسط دیواری تبدیل به پادگانی جداگانه گشته، سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نزاجا نامیده میشود که تمامی طرحهای تحقیقاتی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در آنجا و زیر نظر متخصصان مورد بررسی قرار میگیرند و طی مراحل تحقیقاتی، جهت استفاده در ارتش به مرحله تولید میرسند.
امير سپهبد علي صياد شيرازي به مدت پنج سال (۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵) فرمانده نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران بود. وي در زمان شهادت در سمت جانشین رئیس ستاد کل نیروهایمسلح قرار داشت.
