قانون، آییننامه، ضوابط، مصوبه و انبوه کلماتی از این دست در موضوعات فرهنگی کشور ما سالیان سال است که تنها یک معنی را به ذهن متبادر میسازند و آن توجه نکردن به خرد و نظر جمعی و صنفی به یک موضوع است. اندکی جست و جو در حواشی بسیاری از رویدادهای فرهنگی رخ داده به ویژه در حوزه کتاب که به نوعی با این کلمات همراه بودهاند، این موضوع را تأیید میکند.
سالهای سال است که در برابر چرایی و چگونگی بسیاری از تصمیمات سرنوشت ساز در حوزه کتاب علامت سؤالهای بزرگی قرار گرفته است که نمیتوان به روشنی راهی برای برداشتن آن پیدا کرد. سؤالهای مکرر و از زاویههای گوناگون نگاه کردن به این معضل تا کنون تنها به برخی پاسخهای کلی یا احیاناً این پاسخ که تغییرات بر اساس نظر کارشناسان و صاحبنظران انجام شده است. افرادی همواره گمنام که در حوزه کتاب در کشور ما ترجیح میدهند بدون عنوان کردن نام شخصی و میزان تخصص به اظهار نظر بپردازند.
اقتصاد عمدتاً وابسته به دولت نشر در ایران این روزها شاهد تغییراتی در شیوه حمایتی دولت از خود است. آیین نامه ضوابط خرید کتاب از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر مبنای موضوعی که از آن با نام حمایت از ناشران و نیز کاهش قیمت کتاب یاد شده است دستخوش تغییراتی دوباره شده است و ناشران مشتاق بازار پر رونق و نیز مخاطبان مشتاق کتاب ارزان را با این سؤال روبهرو میکند که نوک پیکان حمایتهای دولتی از اقتصاد نشر دقیقاً متوجه کیست؟
به دنبال یک نشانی
«مخاطب نداره نمیآوریم، واسه این کتابها بهتره بری همون تهرون» این آخرین پاسخ مشابهی بود که حمید از چهار کتابفروشی چهار راه احمدی کرمان شنید. پاسخی که بعد از چند روز جست و جو برای پیدا کردن یک کتاب مرجع در حوزه علوم سیاسی که به توصیه استاد خود به دنبالش بود، شنید.
کتابی که دو سال از ترجمه و انتشار آن میگذرد و حتی بزرگترین برگه دانهای کتابخانه شهر کرمان نیز با نام آن غریبه بودهاند.
آیین نامه خرید کتاب در سال جاری برای سومین مرتبه در مجموع دولت گذشته و فعلی در دست تغییر قرار گرفته است. آیین نامهای که بر اساس آن شورای خرید کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای تجهیز کتابخانههای عمومی کشور و نیز حمایت از ناشران اقدام به انتخاب نوع و تعداد نسخه خرید کتاب میکند.
بهمن دری معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی آبان ماه امسال در ارتباط با این آیین نامه و شیوه حمایتی معاونت متبوع خود از ناشران اظهار داشته بود: «ناشران و کتابداران اغلب دغدغه ندانستن موارد آییننامه شورای خرید کتاب را دارند در این راستا معاونت فرهنگی برای آگاهی ناشران این آئیننامه را منتشر کرد تا متولیان از ضوابط خرید کتاب مطلع شوند. در این مسیر سیاستهای کلان نظام به وضوح روشن است و هر گروهی اگر خود را نزدیک به عرصه نشر و سیاستهای آن نشان دهد قطعاً مورد حمایت ما قرار خواهد گرفت و هر چه از ما دور شود در واقع از حمایت این معاونت دور خواهد شد.
اگر قرار باشد همه این کتابها مورد حمایت و خرید این وزارتخانه قرار گیرد، اساساً ماهیت شورای خرید بیمعنا خواهد بود بنابراین حمایت ما از ناشران و تشکلهای نشر مبتنی بر سیاستهای کلان نظام است.»
آنچه این روزها در آیین نامه خرید کتاب بیشتر از سایرموضوعات چشم نوازی میکند تغییراتی است که در شیوه رتبه بندی ناشران صورت گرفته و بر اساس آن ناشران بیشتری در طیف حمایتی این وزارتخانه قرار میگیرند که در نگاه ساده تر به معنی افزایش موضوعات و نیز انتخابهای شورای خرید کتاب است. هدفی که گویا بنا بر نظر مسئولان معاونت فرهنگی وزارت ارشاد میتواند به کاهش قیمت کتاب نیز منجر شود.
علی شجاعی صآیین مدیر عامل موسسه خانه کتاب در گفتوگو با جوان تغییر آییننامه ضوابط خرید کتاب را بیتأثیر در ارزانی کتاب نمیداند و میگوید: «آیین نامهای که در حال حاضر وجود دارد به نظر من متنی بسیار خوب و کاربردی دارد و بیشتر از آنچه قبل از آن وجود داشت. آیین نامه فعلی نگاهش به سمت و سوی کتاب ارزشمند است صرفنظر از ناشر. در آیین نامه قبلی هدف تنها تقویت ناشر بود اما در شیوه جدید هدف اصلی خرید کتابهای فاخر و ارزشمند به منظور ارائه عمومی در کتابخانههای ارزشمند است.»
شجاعی ادامه میدهد: «در بحث خرید کتاب در ارشاد نمیتوان تنها به تقویت ناشر دلخوش داشت، سمت وسوی ارزشی کتاب منتشر شده نیز باید مورد توجه و دفاع باشد و طبیعی است که این موضوع تمرکز روی کتاب را نیز بالا میبرد. هر کتابی که خوب و ارزشمند است باید خریده شود و در کتابخانههای عمومی قرار بگیرد و آیین نامه موجود هم به این نظر نزدیک شده و به نظر من تغییرات اعمال شده در آن هم در همین راستاست.»
شجاعی در ادامه گفتوگوی خود با ما این نکته را نیز یادآوری میکند: «کاهش قیمت تمام شده کتاب راههایی دارد که یکی از آنها افزایش شمارگان کتاب است. رساندن شمارگان کتاب به رقمهای بالا، قیمتها را سر شکن میکند و باید برنامه ریزی ما روی این موضوع نیز باشد.خرید کتاب از سوی همه نهادهای دولتی نیز میتواند با این سمت و سو برنامه ریزی شود.»
بدنه خصوصی نشر، جدی گرفته شود
شکی نیست که تصمیمات گرفته شده از سوی مدیریت بخش کتاب در بدنه کشور که منجر به تقویت اقتصادی ناشران و نیز رونق بازار کتاب و دستیابی سهل الوصول مخاطب به کتاب باشد از سوی بدنه خصوصی نشر با اقبال روبهرو میشود اما هنوز یکی از بزرگترین انتقادات وارده به این نوع تصمیمگیریها از سوی این ناشران، توجه نکردن به خواستهای آنها در مجاری این نوع تصمیم گیریهاست.
تصمیمگیری هایی که به عقیده ناشران به دلیل حضور گسترده و نزدیکتر آنها نسبت به مدیران ارشد در بدنه نشر میتواند منجر به تصمیمات کارشناسی تری شود.
سیدحسین محمودی به عنوان یک ناشر و نیز مدیرعامل اتحادیه ناشران قرآنی کشور در این رابطه به جوان میگوید: «حداقل توقع ما این است که در این نوع از تغییرات با تشکلهای غیر دولتی نشر جلسهای برگزار کنند و نظر ما را هم بخواهند، نه اینکه دور هم جمع شوند و تصمیمی برای همه بگیرند. حداقل ما هم میتوانیم در یک جمع مشورتی پیشنهادهایی داشته باشیم.»
محمودی پس از این گله گذاری کوچک به ارائه راهکاری میپردازد که حضور آن در بدنه آیین نامه خرید کتاب میتواند به تغییرات جدی بینجامد. کتابها یا دارای مخاطب عام هستند یا خاص. در مورد کتاب با مخاطب عام مشخصاً میتوان تعیین کرد که یک متن آیا ارزش حمایت یا خرید دارد یا خیر. این موضوع میتواند به روشنی در آیین نامهها بیاید و میان ناشران دولتی و خصوصی هم تفاوتی قائل نشد.
در مورد کتابهای با مخاطب خاص اما باید گفت که بدون اغراق بدون حمایت وزارت ارشاد از انتشار چنین کتابهایی در فضای اقتصاد نشر ایران، این کتابها اساساً متولد نمیشوند. به نظر میرسد اگر ناشر به وجود حمایتی منطقی امیدوار باشد و آن را در دل آیین نامه خرید کتاب به روشنی ببیند در انتشار و قیمت این کتابها تغییر جدی رخ میدهد. به نظر من معاونت فرهنگی میتواند با تضمین بخش قابل اعتنایی از هزینه انتشار این آثار با خرید ناشران را موظف کند با شمارگان بالاتر و نیز قیمت پایینتری به انتشار آثار فاخر بپردازند و برای جذب مخاطب آن هم تلاش جدی تری بکنند.
وی همچنین به سمت و سوی مشخص داشتن حمایتهای دولتی از مخاطبان نیز اشاره میکند و میگوید: «تجربه انتشار بنهای خرید کتاب را من به عنوان یک ناشر دیدم و فکر میکنم باید اصلاح شود. مخاطب حقیقی به واقع دستش از این بنها کوتاه بود و در مقابل افرادی بودند که با چند هزار قطعه از آنها در نمایشگاهها خرید میکردند. اصل در تولید کتاب باید منفعت ناشر و مخاطب با هم باشد و برای این کار باید آنها را به سمتی هدایت کرد که ناشران با قیمتی منطقی تولید کنند و مخاطبان بتوانند دست به انتخاب بزنند.»
حمایت از ناشر به حمایت از مخاطب ختم میشود
معاونت فرهنگی وزارت ارشاد در تمامی برنامههای خود یکی از مهمترین اهدافش را عمومی کردن مطالعه از طریق افزایش شمارگان، تسهیل شرایط نشر و حمایت از ناشران معرفی میکند این درحالی است که ناشران جدای از شرایط نه چندان ساده صدور مجوز کتابهایشان هنوز از شیوه حمایتی این وزارتخانه ناراضی و نیز امیدواری به کاهش قیمت کتاب ندارند.
بسیاری از ناشران خصوصی پس از انتشار لیست 35 صفحهای آمار خرید کتاب از سوی این وزارتخانه به این امر صحه میگذارند که باید سمت و سوی حمایتی تغییراتی جدی پیدا کند.
مدیرعامل خانه کتاب معتقد است: «اگر ناشران بر اساس نیاز سنجی مخاطبان دست به انتشار اثری نزنند باعث شگفتی است ولی با این حال وزارت ارشاد در ساز و کار حمایتی خود غیر از خرید راههای دیگری هم دارد که منجر به مطرح شدن نام ناشر و کتاب میشود که برگزاری جشنوارههای مختلف ادبی، موضوعی، تقدیر و تجلیل از این آثار و ایجاد بسترهای نقد و بررسی این آثار از جمله آنهاست و همه این موضوعات میتواند به رونق یک اثر و کاهش هزینه دسترسی به آن ختم شود.»
شجاعی صآیین تأکید میکند: «نباید انتظار داشت هیأت خرید کتاب دست به فعالیت آماری برای نیاز سنجی بازار کتاب هم بزند اما مطمئن باشید اعضای این هیأت از فضای عملی و اقتصادی بازار نشر کشور خبر دارند سمت و سوی ارزشی وزارتخانه را هم مدنظر دارند و به خوبی از عهده تلفیق این مسئله بر میآیند.
با این حال هنوز نمیتوان به طور قطعی اظهار نظر کرد که تغییراتی اینچنینی که خود را با نشانی«افزایش ناشران مورد حمایت بر اساس تغییر در رتبه بندی آنها و نیز سهولت در پرداخت مالی به ناشران» معرفی میکند بتواند تأثیراتی جدی در حوزه فروش کتاب و کاهش قیمت آن منجر شود.»
مدیرعامل اتحادیه ناشران قرآنی کشور در این رابطه معتقد است: «هر ناشری از خرید کتابش استقبال میکند چرا که حمایت از او باعث حمایت او از مخاطبش میشود پس باید امیدوار بود تغییراتی به وجود آید که این سمتوسو را برای ناشران پدید آورد و آنها با فراغ بال بتوانند به مخاطبان خود و نه صرفاً خود، فکر کنند».
