براساس تعاریف دانشنامههای بینالمللی «اخلاق زیستی یا بیواِتیک، مطالعات فلسفی در ارتباط با مسائل بحث برانگیز اخلاقی است که از پیشرفت بشری در علومی چون زیستشناسی و پزشکی به وجود آمدهاند. متخصصان بیواتیکس به دنبال یافتن پاسخهایی برای سؤالات اخلاقی هستند که از ارتباط بین علم زیستشناسی، تکنولوژی زیستی (بیوتکنولوژی)، پزشکی، علوم سیاسی، حقوق، فلسفه و دینشناسی ایجاد شدهاند. فلسفه حقوق پزشکی(Medical Jurisprudence) از جمله موضوعاتی است که در کنار اخلاق زیستی مورد بررسی قرار میگیرد.»
در این سوژه جدید فرهنگی فلاسفه علم و روشنفکران در پی پاسخگویی به سؤالات اخلاقی و حقوقی ایجاد شده از این پیشرفتهای جدید هستند. در رهاورد این موضوعات است که مباحثی چون اخلاق پزشکی و حرفه پزشکی، بهداشت عمومی، بررسی نحوه مدیریت بارداری و رابطه والدینی، کنترل بارداری و سیاست گذاری در این زمینه توسط دولتها، اطلاعات ژنتیکی، اهدای اعضا در زمان حیات و پس از مرگ، سقط جنین رحم جایگزین، شبیه سازی، پیوند اعضا و پیوند اعضای حیوانات به انسان (Xenotransplantation) و... موضوعیت پیدا میکند.
زیست فناوری در ایران علمی نوپاست و برنامههای آن به چند مرکز تحقیقاتی و پروژههای خاص تحقیقاتی محدود بوده، بدین دلیل اخلاق زیستی و بایدها و نبایدهای آن نیز چندان جایگاهی نداشته است، اما دو کنگره بینالمللی در سالهای 84 و 89 برای این موضوع مهم مورد برنامهریزی قرار گرفته است. گرچه در بین بازه زمانی حدود پنج سال، فاصله این دو کنگره همایشها و کنفرانسهای مختلفی در سطح محدود و دانشگاهی در این زمینه برپا شده است.
اخلاق زیستی به زبان ساده
به عقیده موبدیار مهران غیبی، «زیستن در زیستگاهی آباد، افزودن بر دانش، ابزار و مدیریت بهینه، نیازمند جایگاهی شایسته در جهان بینی مردم است. چراکه بر پایه شناخت انسان از جهان، ارزشها و رفتارهای نیک یا بد (اخلاق) تعریف میشوند. . . بنابر آموزشهای گاتها که بن فرمایه فرهنگ ایران باستان است اگر بخواهیم به آسایش و آرامش در دو جهان برسیم باید رو به سوی خداوند نماز گزارده، کردار خود را با دانش کامل (هنجار هستی) و خرد خود را منش نیک هماهنگ کرده و برای خرسندی جهانیان و آبادی جهان کوشید. این کوشش همان آیین خدای دانا (یعنی دین) و بنیاد همه ارزشها و اخلاق نیک به ویژه در زمینههای زیستی است.» شاید این جملات که از یکی از مقالات ارائه شده در نخستین کنگره اخلاق زیستی (1384) انتخاب شده به خوبی نشان دهنده این باشد که وقتی از اخلاق زیستی صحبت میکنیم، در پی نیل به کدام یک از هدف هستیم.
به بیان مصطفی السان یکی دیگر از محققان این حوزه: «بررسی مبانی تاریخی اخلاق زیستی نشانگر نوع همگرایی در میان تمام ملل جهان در این زمینه میباشد. این امر بیش از آنکه نتیجه همفکری و تمایل کشورها به داشتن اخلاق زیستی متحدالشکل باشد، ناشی از طبیعت اخلاق و این مسئله مهم است که بیشتر مبانی اخلاق زیستی زمانی شکل گرفتهاند که کشورها از حیث پیشرفتهای علمی و پزشکی در وضعیت تقریباً برابری قرار داشتهاند.»
این موضوع گرچه در نگاه اول مربوط به التزام و اعتقاد افراد متخصص به معیارهای اخلاقی است اما اگر به دیدهای ژرف به آن نگریسته شود میتوان تأثیرات عمیق فرهنگی آن را در سایر عرصههای اجتماع نیز مشاهده کرد.
کنگره دوم اخلاق زیستی در ایران
خانم نسرین السادات اسماعیلزاده مسئول دبیرخانه این کنگره با بیان تاریخچهای از پیگیری موضوع اخلاق زیستی در ایران به جوان میگوید: توجه اصلی برگزارکنندگان این کنگره در ایران توجه به سه محور «اصول و مبانی نظری اخلاق زیستی»، «اخلاق زیستی در اسلام و دیگر ادیان ابراهیمی» و «مباحث کاربردی» است.
اسماعیلزاده میافزاید: در فروردینماه سال 1384 اولین کنگره اخلاق زیستی به مدت سه روز برگزار شده که در آن دهها مقاله و تحقیق از کشورهای مختلف ارائه شده بود.
در مدت پنج سال وقفهای که بین این دو دوره کنگره به دلیل تداخل زمانهای پیشنهادی با سایر کنگرههای معتبر بینالمللی افتاده بود با برنامهریزی پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری و کسب مشارکت از سازمانهای بینالمللی مانند آیسسکو، یونسکو و سازمانهای داخلی مانند مرکز تحقیقات سرطان، مرکز پژوهشهای نوین جهاد دانشگاهی و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و سایر مؤسسات دانشگاهی، اطلاع رسانی مناسبی در این زمینه صورت گرفت به گونهای که تاکنون دهها مقاله و سخنرانی از کشورهایی مانند ایالات متحده، رومانی، کرواسی، غنا، نیجریه، پاکستان، بنگلادش و... ارائه شده و از 16 تا 18 بهمن کنگره برگزار خواهد شد.
دیدگاهها و رویکردها
دکتر سیدمحمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی که ریاست این کنگره را بر عهده دارد در کنفرانس خبری که به مناسبت اجرای این کنگره برگزار شده بود، تصریح کرد: این کنگره با تأکید بر پایههای دینی و همچنین مقایسهای بین ادیان در خصوص اخلاق زیستی برگزار خواهد شد. وی در ادامه با اشاره به اینکه اخلاق زیستی یک رشته میان رشتهای است، گفت: نظریههای خوبی در کنگره به بحث گذاشته خواهد شد و کشورهای خارجی از پتانسیلهای خوب کشور ما و همچنین کارهای شایسته دانشمندان ایرانی در این زمینه مطلع خواهند شد.
این کنگره در سه محور مبانی اخلاق زیستی و نگاه اسلام و شیعه به اخلاق، اخلاق زیستی اسلامی در مقایسه با سایر ادیان و نیز مباحث کاربردی کردن نظریههای زیستی به بحث و بررسی موضوعات خواهد پرداخت.
تبیین اخلاق بر پایه آموزههای ناب اسلامی باعث میشود که هر کسی از ظن خود به اخلاق ننگرد و ما باید تلاش بیشتری داشته باشیم تا معروفها را به جامعه معرفی کنیم.
این مقام مسئول همچنین در زمینه رهیافتهای برگزاری این کنگره معتقد است: در قرن بیست و یکم یعنی دوران شکوفایی نسبی علم و تکنولوژی و در گردونه شتابان فناوری اطلاعات و ارتباطات و همزمان با پیشرفت و تکامل بشر در همه عرصهها و زمینههای مختلف، بشریت همچنان از فقدان یا کمبود اخلاقیات و کمالات اخلاقی رنج میبرد و هرچه قدر ترقی و تعالی علمی و فنی وی افزون میگردد، نیاز به هنجارهای اخلاقی بیشتر و بیشتر احساس میشود.
قرن بیست و یکم که به قول جرمی ریفکن «قرن بیوتکنولوژی» نامگذاری شده همزمان با بروز تکنولوژیهای نوظهور و نوین و به موازات خلق فناوریهای متعدد، مقولههای اخلاقی و رعایت آنها جدیتر میشود به گونهای که سازمانها، انجمنها وکمیتههای اخلاقی دولتی یا مردم نهاد زیادی شکل گرفته که روی مبانی و اصول اخلاقی در عرصه علم و فناوری کاوش کرده و اصولی را بهعنوان کدهای اخلاقی پیش روی دانشمندان و مبدعان روشهای نوین علمی قرار دهند.
همگی این تلاشها از یکسو، از سوی دیگر ادیان ابراهیمی و بویژه اسلام آییننامهها و دستورالعملها و اصول لایتغیر اخلاقی را دارند که در ادوار مختلف تاریخی سر لوحه کار دانشمندان الهی بوده است و چنانچه این اصول تبیین و ترویج شوند بدون شک وضعیت اخلاق و به ویژه اخلاق زیستی در مقولههای علم و فناوری و صنعت بسیار مطلوبتر از آنچه هست خواهد شد. باب فقهی «لاضرر و لاضرار فی الاسلام» یکی از صدها باب مهم از این دست است.
ریشه اخلاق زیستی در اسلام
در این میان موضوع توجه فرهنگی به موضوع اخلاق زیستی از دریچه اسلام بسیار مهم و سرنوشتساز است. سعید شعیبی کارشناس مذهبی و رابط فرهنگی سابق ایران در کشورهای عربی معتقد است:
در قرآن کریم موضوع اخلاق بر علم مقدم است. چنان که قبل از کلمه علم، کلمه تزکیه در قرآن به کار رفته است. و به تأسی از این آیات شریفه امام راحل هم میفرموند: تزکیه و تهذیب قبل از تعلم واجب است. تاریخ نیز نشان میدهد علمی که بدون توجه به اخلاق بسط و توسعه یافته چگونه باعث اضمحلال و انحطاط قرار گرفته و بسیاری از افرادی که در زمینه آینده پژوهی در حال فعالیت هستند خطر فناوری بر بقای انسان را بیشتر از سایر خطرات مهلک ارزیابی کردند.
در این میان یک مدرس علوم حوزوی توصیه میکند که موضوع اخلاق زیستی به عنوان یکی از مفاد درسی مستمر فناوریهای نوین از همان زمان آغاز دانشگاه مورد توجه باشد.
سیده فاطمه حسینی مدرس حوزوی در این زمینه معتقد است: نباید منتظر شد که با این دروس ضعیف معارف اسلامی در دانشگاه کسی تهذیب نفس یافته و رابطه علم، دین و اخلاقش را تنظیم کند بلکه باید گروههایی موضوع اخلاق زیستی و اخلاق فناوریها را به صورت مستقل و تخصصی و بر پایه هر علمی پژوهش کرده و نتایج را از آغاز در محتوای دروس بگنجانند.
