یکی از کلیدیترین مباحث در تأمین انرژی مصرفکنندگان مختلف، داشتن برنامهای جهت تشخیص بهترین و مناسبترین حامل در هر منطقه است که بر مبنای آن سبد انرژی کشور مشخص میشود. هر قدر این سبد متنوعتر باشد، اتکای کشور به یک حامل انرژی خاص از بین رفته، امنیت انرژی بالاتر و امکان حفظ و صیانت از منابع انرژی فسیلی به خصوص نفت و گاز بیشتر فراهم میشود.
از آنجایی که کشور ما در زمره صادر کنندگان نفت و گاز قرار میگیرد، در صورت جایگزینی بخشی از نفت و گاز به جای سایر حاملهای انرژی (نظیر زغال سنگ، برق آبی و انرژیهای نو)، امکان صادرات و توجه به مقولات مغفول مانده نظیر تبدیلات گازی یا تزریق گاز به مخازن نفتی، که ارزش افزوده بالایی ایجاد میکنند، فراهم میآید. این در حالی است که بهدلیل اصرار بر سیاست گازرسانی به تمام مناطق کشور که هیچ پشتوانه علمی و اقتصادی ندارد، نه تنها امنیت انرژی کشور پایین آمده بلکه با مغفول ماندن تزریق گاز به مخازن نفتی، افت صادرات نفت و حتی قطع آن در آینده بعید نخواهد بود.
در عین حال پتانسیل بسیار بالایی در سایر حاملهای انرژی در کشور وجود دارد، که برخی از آنها به اجمال بررسی میشود:
زغالسنگ: مجموعه ذخایر شناخته شده زغال سنگ کشور حدود 11 میلیارد تن میباشد، هرچند برخی کارشناسان این مقدار را تا حدود 14 میلیارد تن و یا بیشتر تخمین زدهاند. عمدهترین مصرف زغالسنگ در کشور ذوب آهن اصفهان است، اما برخلاف زغال ککشو، که فعالیت قابل قبولی برای استفاده از آن در نظر گرفته شده، زغال حرارتی در ایران مصرفی ندارد و این در حالی است که در اکثر کشورهای پیشرفته و حتی در حال توسعه جهان از این ماده برای متنوع کردن سبد انرژی خود و بالا بردن امنیت عرضه انرژی بهره میبرند.
برق آبی: هم اکنون کشور ما توان تولید بیش از 7000 مگاوات ظرفیت برق آبی را دارد. این در حالی است که بنابراظهار کارشناسان، امکان بالا بردن این توان تا بیش از 25000 مگاوات وجود دارد. خصوصاً آنکه میتوان از این منابع برق آبی بهصورت نیروگاههای برق آبی کوچک (زیر 10 مگاوات) بهره برد. بنابراین برق آبی یکی از حاملهایی است که میتواند در اولویت تنوع بخشی سبد انرژی وارد شود، بهویژه آنکه با احداث نیروگاههای برقآبی کوچک، مصرف کننده و تولیدکننده برق در کنار هم قرار گرفته که این امر علاوهبر کاهش تلفات، امنیت انرژی را نیز بالا میبرد.
انرژی خورشیدی: ایران یکی از کشورهای پرآفتاب دنیاست و متوسط تابش سالانه نور خورشید در هر متر مربع آن 5 تا 6 کیلووات ساعت در روز بوده و در اکثر نقاط تعداد روزهای ابری متوالی کمتر از 5 روز در سال است. علاوهبر آن، در زمینه ساخت نیروگاههای حرارتی، کشور ما جزو دارندگان فناوری است و همچنین مواد اولیه ساخت نیروگاههای فتوولتائیک (سیلیس) در آن، به وفور یافت میشود.
با وجود آنکه در سالهای اخیر تلاشهایی در جهت استفاده از انرژی خورشیدی صورت گرفته، اما این روند بسیار کند بوده و علاوهبر آن در نقطه مقابل هنوز هیچ نیروگاه خورشیدی (اعم از حرارتی یا فتوولتائیک) در کشور به بهرهبرداری کامل نرسیده و با وجود پتانسیل بسیار بالای استفاده از انرژی خورشیدی در مناطقی نظیر سیستان و بلوچستان، همچنان بر سیاست گازرسانی به این استان اصرار میشود و تواناییهای استان در استفاده از منابع انرژی منطقهای نادیده گرفته شده است.
انرژی زمین گرمایی: پتانسیل جهانی استفاده از منابع ژئوترمال در جهان حدود 65 تا 135 گیگاوات برآورد میشود. یک منبع زمین گرمایی میتواند تکیهگاهی مطمئن در فصول سرد سال برای تأمین انرژی باشد. از سوی دیگر عملکرد منابع زمین گرمایی کاملاً مستقل از سایر منابع است (برخلاف انرژی برق که در کشور ما بسیار وابسته به انرژی گاز است) و در فصول سرد سال جهت تأمین انرژی، میتوان بهخوبی بر آن تکیه کرد. از اینرو لزوم توجه جدی به این منابع کاملاً محسوس بهنظر میرسد. ضمن اینکه یکی از مزایای مهم منابع زمین گرمایی، عمر بالای آنهاست و تاکنون هیچکدام از مناطقی که در دنیا مورد استفاده انرژی ژئوترمال بودهاند (با عمری بالای 90 سال) از بین نرفتهاند و از اینرو میتوان یک منبع مطمئن و دائمی انرژی در آن منطقه داشت.
از آنچه بیان شد، میتوان دریافت که کشور ایران دارای پتانسیلهای بالقوهای در بهرهگیری از انواع حاملهای انرژی است که لازم است ضمن مطالعات جامع انرژی کشور مزیت نسبی آنها بهصورت منطقهای با یکدیگر مقایسه شده و بهترین حامل برای هر نقطه از کشور انتخاب شده و سبد مناسبی برای انرژی کشور تنظیم شود. نکته بسیار مهم آن است که در تعیین چنین امری نمیتوان تنها پارامترهای اقتصادی را مدنظر داشت، بلکه عواملی نظیر امنیت انرژی، تاثیر استفاده از آن حامل در افزایش صادرات و یا ایجاد ارزشافزوده با کمک نفت و گاز، اثر بر ساختارهای اجتماعی (مانند میزاناشتغالزایی)، تأثیرات محیط زیستی و سایر عوامل نیز بایستی بهصورت پارامترهای کمی درآمده و در جریان تدوین این طرح وارد شوند. بدیهی است به علت زمانبر و هزینهبر بودن این مطالعات لازم است نسبت به تدوین چنین طرحی هر چه سریعتر اقدام شود.
