کتب تفاسیر از جمله مهمترین و در عین حال تأثیرگذارترین کتابهای منتشر شده در ارتباط با قرآن کریم است که در طول تاریخ اسلام، نویسندگان آن برای تألیف یک عنوان از آن گاه تمامی عمر خویش را نیز صرف کردهاند.
تفسیر در لغت به معنی شرح و بسط دادن موضوع یا کلمهای است به گونهای که باعث عیان شدن آن کلمه یا عبارت شود. در این زمینه البته برخی از نویسندگان گاه از عبارت تأویل نیز بهره بردهاند که به نظر میرسد این موضوع بیشتر مرتبط با دریافتهایی از بطن قرآن است تا نگاهی به کلام و عبارتهای موجود در متن قرآن کریم.
تاریخ تفسیر در گذر زمان
در رابطه با اینکه نخستین متون و عبارات تفسیری در چه زمانی نوشته شده، شرحهای مختلفی داده شده است اما آنچه در این میان بیشتر از همه مورد توجه است، استنادی است که خداوند در آیات ابتدایی سوره آلعمران به بیان آن پرداخته و طی آن از پیامبراکرم(ص) میخواهد تا ضمن تلاوت آیات قرآن بر مردم به تعلیم آنها در رابطه با آن نیز بپردازد.
آنچه از مستندات تاریخی بر میآید، مؤید این نکته است که در زمان حیات رسولاکرم(ص) تنها بستر تفسیری وجود مبارک شخص ایشان بوده است که با کمک درک و فهم شخصی خود از آیات قرآن و نیز تعالیم وحی و جبرئیل در کنار بهرهگیری از سایر آیات قرآن برای بیان مفاهیم آیات دیگر به تفسیر قرآن کریم میپرداختند.
از اینکه تا چه اندازه از متون قرآن توسط شخص رسولاکرم(ص) تفسیر شده است، اطلاعات دقیقی در دست نیست اما از سیره عملی ایشان که در متون متعدد و متفاوتی از ایشان نقل شده است میتوان دریافت که تمامی این آیات مورد اشاره و تفسیر ایشان بودهاند که بهرغم دستور ایشان مبنی بر مکتوب کردن این متون تفسیری تا به امروز چیزی از آن متون در اختیار باقی نمانده است.
تفسیر قرآن کریم در دوران پس از رحلت پیامبراکرم(ص) نیز چهار گروه عمده را بر پیشانی خویش به ثبت رسیده دید. دسته نخست ائمهاطهار(ع) بودند که به واسطه اتصال خود به مقام نبوت و دانش الهی نهاده شده در بطن خود به تفسیر قرآن کریم میپرداختهاند که در این زمینه روایات توصیفی درباره شیوه تفسیر آنان و نیز روایات تفسیری که مبین لزوم تفسیر قرآن از سوی آنان بوده، موجود است.
دسته دیگر از مفسران قرآن را باید مفسران صحابی دانست که از صحابه و اصحاب رسولاکرم(ص) بودهاند که در متون تاریخی روی عناوین و اسامی آنها اختلاف نظرهایی نیز وجود دارد. تا جایی که برخی از این متون افرادی چون ابن عباس و ابن مسعود را مفسر نامیده و برخی از دیگر متون افرادی چون ابوذر و سلمان را مفسرین قرآن به شمار میآورد.
سومین دسته از مفسران قرآن را اما باید مفسران تابعی نام برد که در مدارس علمیه مکه و مدینه و عراق به این موضوع اشراف پیدا کردهاند که متون تاریخی 15 شخصیت از جمله میثم تمار را از جمله این مفسرین بر میشمرند.
چهارمین گروه از مفسرین قرآن کریم نیز گروه مفسران بعد از تابعین نامگذاری شدهاند که بعضاً دوره دوازده امام معصوم(ع) را درک کردهاند اما دیداری مستقیم با صحابه پیامبراکرم(ص) نداشتند.
متون تفسیری از آغاز تا به امروز
در دوران حاضر تاکنون سه دسته از متون تفسیری قرآن کریم شناسایی و مورد بررسی و توجه قرار گرفته است. دسته اول کتب تفسیری موجود نامگذاری شده است که شامل متون تفسیری منتشر شده و منتقل شده از مفسرین نام برده شده است که هماکنون نیز به صورت مکتوب وجود دارد که از جمله آنها میتوان به تفاسیر منسوب به امام صادق(ع) و امام حسن عسکری(ع) و نیز شش عنوان کتاب منسوب به ابن عباس با موضوع تفسیر آیات قرآن و... اشاره کرد.
پارهای متون تفسیری نیز با وجود اشاره به آنها در متون علم رجال، امروزه از آنها متنی باقی نمانده است که از میان آنها میتوان به متون مصحف امام علی(ع)، تفسیر یکصد و بیست جلدی منسوب به امام هادی(ع) یا تفسیر منسوب به امام باقر(ع) اشاره کرد.
تفسیر قرآن و نیز متون تفسیری در دوران غیبت تا به امروز به تبعیت از سنت تفسیری و آرای به دست آمده از متون تفسیری اقوال گذشته و نیز بر پایه اجتهاد کمی و کیفی نگارندگان آن در طول تاریخ نگاشته شده است.
اگرچه در میان متون تفسیری معتبر و مشهور موجود در کتابخانهها به طور معمول میتوان به دستهبندیهای محدود و مشخص از کتب تفسیری دست یافت، اما ضرورت ایجاد و کشف شیوههای جدید برای ارتباط میان مخاطبان با معانی و بطن قرآن کریم در کنار ارتباط دهی بسیاری از احکام و قوانینی مطرح شده در آیات الهی با نوع زندگی امروز نسل بشر این مسئله را پیش روی مفسران قرار داد تا با شیوههای بین تازه و شگردهای بیانی جدیدتری به تفسیر قرآن کریم روی بیاورند که مجموعه دو جلدی«تفسیر همراه» که از سوی ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانونهای فرهنگی و هنری مساجد کشور منتشر شده است از جمله این تلاشها به شمار میآید.
تفسیری برای همراهی با هر مخاطب
تفسیر همراه در سادهترین شکل ممکن برای تعریف، تفسیری مخاطب محور است. تفسیری که بیش از هر چیز در متن خود به نحوه ارتباطگیری ساده، سالم و در عین حال دقیق مخاطب با معانی و مفاهیم موجود در قرآن کریم را دنبال میکند و به همین دلیل این مجموعه دو جلدی به جای مؤلف عنوان گروه مؤلفان را بر پیشانی خود دارد.
تفسیر همراه با طبقهبندی موضوعی نوشته شده است که منظور از آن بیان عبارات تفسیری بر مبنای زمینه و موضوعات مطرح شده در متن آیات قرآن است. این کتاب در درون خود 300 عنوان منتخب تفسیری از قرآن کریم را به ترتیب حضور آیات در متن قرآن کریم به مخاطب خود ارائه میکند که برای هر عبارت تفسیری ابتدا متن آیه با رسمالخط عثمان طه بیان شده و در ادامه ترجمهای از آن آیه که جنبه کاربردی و قابلیت فهم بیشتری دارد به آن ضمیمه شده است.
در ادامه برای بیان موضوع تفسیری مرتبط با هر آیه مقدمهای کوتاه در ارتباط با واژههای موجود در متن آیه و نیز بیان نکات کلیدی و راهبردی متن آیه به مخاطب ارائه شده است که در ادامه با واژه نامهای به منظور تبیین معانی مهمترین عبارات موجود در متن آیه نیز همراه شده است.
تفسیر همراه در اصلیترین بخش خود به شیوهای دو گانه و برای کاربردی مضاعف به تفسیر آیات قرآن توجه داشته است.
این کتاب به منظور بیان فشرده و در عین حال کاربردی تفسیر آیات به گونهای که برای مفسران و مخاطبان توأمان کارکرد داشته باشد، در قالب بیان عباراتی پرسشی، به ارائه پاسخهایی با موضوع تفسیر آینه میپردازد که در ضمن آنها به شرح آیات نیز پرداخته شده است. این تفسیر در پاسخ به هر پرسش از متون تفسیری مختلف و نیز روایات عنوان شده در آن زمینه که با پینویس در همان صفحه به مخاطب ارجاع داده میشود، به شرح معانی آیات میپردازد و این قابلیت را نیز پدید میآورد که مخاطب علاقهمند بتواند برای فهم بیشتر از موضوع به متون مختلف دیگری نیز مراجعه کند.
تفسیر همراه در بخش پایانی هر موضوع تفسیری در قالب بخشی به نام «پیامها» نیز به بیان نتیجه مشخص و ملموس از هر متن تفسیری میپردازد که در قالب یک یا دو نکته خلاصه، به جمعبندی موضوعات مطرح شده اشاره میکند.
چند نکته کوتاه
در بررسی انتشار چاپهای مجدد دو جلدی تفسیر نور با وجود جامعیت و نیز کاربردی بودن اثر میتوان به چند نکته قابل اعتنا نیز توجه بیشتری داشت که از جمله مهمترین آنها، نحوه دسترسی مخاطبان به موضوعات موجود در این کتاب است. با توجه به اینکه این متن براساس موضوعات و عناوین موضوعی خاص تقسیمبندی شده است و نیز توجه به اینکه متون قرآن کریم در بیشتر موارد دارای چندین موضوع و مفهوم تفسیری هستند، ذکر تنها یک موضوع برای گذر از تفسیر یک آیه میتواند از کاربردی کردن کتاب تا حدی بکاهد.
از سوی دیگر به نظر میرسد عدم وجود واژه نامه نیز بر کندی دسترسی و استفاده از این اثر کاسته است که این موضوع در کنار درج فهرستی از متون تفسیری به کار رفته در تدوین کتاب میتواند به کاربردی کردن این اثر در مجلدات بعدی بیفزاید.
