برنامه این هفته «هفت» به موضوعی پرداخت که در یک نگاه کلی، از آن میتوان به عنوان یکی از اصلیترین چالشها بین دو تفکر و نوع نگاه به سینما و هنر یاد کرد. موضوع این برنامه «هفت» بررسی جایگاه سینمای دینی در ایران و جهان بود. در این برنامه که با حضور مسعود فراستی منقد سینما و دکتر حسن عباسی رئیس مرکز بررسی دکترینال امنیت بدون مرز و تحلیلگر مسائل استراتژیک برگزار شد، بحث چالشی و دیدنی در گرفت که در پس آن زوایای پنهان و تازهای از سینما و کارکردهای آن در زندگی امروز انسان معاصر برای مخاطبان آشکار شد.
سکولارها و سینمای دینی
اساسا تفکیک سینما و هنر به دو بخش سینمای دینی و سینمای غیر دینی زائده تفکر سکولار است. در تفکر سکولار هر سینما یا بهتر است گفته شود هر فیلمی با موضوع خود مذهب باشد از قبیل زندگی پیامبران و فیلمهایی که ارتباط مستقیم با مناسک مذهبی دارند، فیلم دینی محسوب میشوند، در غیر این صورت فیلم یک فیلم غیرمذهبی به شمار میرود و مربوط به زندگی مادی و روز مره انسان است. ولی در تفکر اسلامی اگر هر فیلم یا اساساً هنری که در آن یک پیام و نگاه انسانی وجود داشته و بحث خیر و شر و برتری نهایی خیر باشد، در زمره هنر دینی به حساب میآید ولو اینکه شاید در صورت هم دین و مذهب را صریحاً مطرح نکند.
تفاوت سینمای دینی و تاریخی
دکتر حسن عباسی که چند وقتی است با تحلیل سریالها و فیلمهای امریکایی وارد حوزه نقد و بررسی فیلمها شده است، در این برنامه در خصوص اینکه سینمای ما تا چه اندازه دینی است، گفت: برخلاف تصوری که درعموم مردم وجود دارد بیشتر فیلمها و سریالهایی که ما ساختیم از مضامین دینی برخوردار نیستند و صرفاً فیلمهایی تاریخی هستند که راجع به دین ساخته شده است.
این استاد دانشگا فیلمهایی چون «ده فرمان»، «السید» و «بن هور» را در سینمای غرب و «مختارنامه» و «ملک سلیمان» را در سینمای کشورمان فیلمهای تاریخی دانست که در آن به زندگی یک شخصیت دینی پرداخته شده است. به گفته وی اساساً فیلمهایی تاریخی هستند نه فیلمهای مذهبی. وی در تعریف سینمای دینی هم گفت: فیلمی دینی است که بتواند یک حس دینی را و یک پیام دینی را به مخاطب منتقل کند.
عباسی در ادامه با این تعریف از سینمای دینی فیلمهایی چون «طلا و مس» و «آژانس شیشهای» را از نمونههای موفق فیلم دینی دانست و گفت: فیلمی همچون طلا و مس یک مضمون دینی را در قالب یک حس به مخاطب منتقل میکند، و عشق به همسر را نه از نوع شهوت، بلکه از این جهت که وی یک انسان است، به خوبی نمایش میدهد.
نظارت خداوندی در سینمای دینی
همچنین این منتقد و تحلیلگر سینما، فیلم «ترومن شو» ساخته «پیتر ویر» را از نمونههای موفق فیلمی دینی در سینمای غرب دانست و تصریح کرد: در این فیلم جیم کری در دنیایی زندگی میکند که مردم کشورش اعمال او را از طریق دوربینها میبینند، در حالی که خودش از این موضوع خبر ندارد و زمانی که متوجه میشود به فکر نوع رفتارهایش میافتد. در واقع این به همان نگاه ناظری که خداوند همواره در قرآن میفرمایید که ما همواره اعمال شما را میبینیم و از رگ گردن به شما نزدیکتر هستیم، اشاره دارد.
سینمای ایران و دین
فریدون جیرانی در ادامه به دکتر عباسی گفت: با این تعریفی که شما از سینمای دینی دارید پس سینمای ما از این نوع فیلمها خالی است و ما فیلم دینی خیلی کم تولید کردیم. عباسی در جواب جیرانی به نکته جالبی اشاره کرد وگفت: سینما و اساساً هنر ما به مراتب دینیتر و انسانیتر از حوزههای دیگر این کشور از قبیل اقتصاد و سیاست است. عباسی برای این تعریفش به ذکر مثالی از فیلم مستندی که درباره نمایشنامه تاجر ونیزی شکسپیر ساخته شده، پرداخت: فیلم تاجر ونیزی مسئله ربا و شروع ربا خواری را به تصویر میکشد، در ونیز آن زمان که خیابانها آب بود، پیاده روها هم مسقف بوده است، یهودیانی که ربا میدادند، روی یک صندلی مینشستند که اسم آن صندلی را گذاشتند «بانک»، بعدها ساختمانهایی را ساختند و به جای آن صندلی درون ساختمان به ربا دادن پرداختند، حالا امروز میگوییم بانکداری اسلامی، یعنی جنگ با خدای اسلامی. حالا میفهمیم که با همین تولیدات کم از خیلی از حوزههای ما دینیتر است.
عباسی تعداد فیلمهای دینی ساخته شده در کشورمان را بسیار ناچیز خواند و با بیان اینکه حتی بسیاری از کارگردانان وقتی فیلمی میسازند، نمیدانند که فیلم دینی ساختهاند، گفت: یک کارگردان میرود فیلمی میسازد وقتی از او میپرسیم فیلم دینی ساختهای میگوید نه من قصدم این نبوده، چون نمیداند فیلم دینی چیست.
