شيادى و حقه بازى در همه زمينهها و در همه جاى دنيا، چه در كشورهاى پيشرفته صنعتى و چه در كشورهاى توسعه نيافته به نسبتهاي متفاوتى انجام ميشود. رازى و ابن سينا هم هر دو فريادشان در ملامت پزشكان حقه باز و شارلاتان بلند بوده است. مثلاً رازى چندان از دست ادعاهاى نابجاى پزشكان نادان برافروخته بود كه سرانجام در كتاب طب المنصورى آنان را محكوم كرد و از شدت تأثر سه رساله در اين باره نوشت. رازى در يكى از اين رسالات درباره اينكه چرا اغلب مردم پزشك نماها را از اطباى دانشمند برتر ميشمارند و نيز در اين باره كه چگونه حتى پزشكان درستكار را هدف انتقاد و ملامت قرار ميدهند، به تفصيل سخن رانده است. وى همچنين در يكى از نامههاي خود توضيح ميدهد كه چرا درپارهاي از موارد «پزشكان ناآزموده و حتى زنان در بعضى شهرها در درمان خود بيش از مطلع ترين اطبا كسب موفقيت ميكنند.» در اينجا ما فقط به شياديهايى كه در زمينه پزشكى انجام ميشود، ميپردازيم.
1-افرادى كه در زمينه پزشكى به فريبكارى و عوامفريبى اشتغال دارند، اما به طور جدى ادعا ميكنند كه توانايى درمان و شفاى بيماريها را دارند ميتوانند با موفقيت در هر چارچوبى به كار بپردازند به شرط اينكه در مناطق پر جمعيت، محروم و بيسواد باشند. وجود اين شرايط براى آنها سيل بيمارانى را به ارمغان ميآورد كه براى فريب و اخذ پول از آنها هيچ نگرانى و زحمتى درميان نيست. درحالي كه اين افراد در جامعهاي كه دچار فقر مادى و عقب ماندگيهاى اجتماعى نيست و يك نظام خدمات بهداشتى صحيح دارد نمىتوانند براى خود مشترى دست و پا كنند.2- تبليغات دروغين و بى پايه براى روشهاى درمانى و داروها و وسايل پزشكى بى خاصيت نيز يك نوع عوامفريبى و فريبكارى است.3-آنهايى هم كه روشهاى درمانى ثابت شده و مفيد را به شكل نادرست و ناقص به كار ميبرند تا آنها را بىتأثير نشان دهند به نوعى حقه بازى در امر پزشكى سرگرمند.4-استفاده از دستگاههاى الكتريكى عجيب و غريب (يا استفاده از لامپ قرمز به عنوان زير برق گذاشتن ) براى تلقين به بيمار كه از وسايل مدرن براى درمان او استفاده ميشود در حالي كه از نظر پزشكى بىارزش و بىتأثير است نيز يكى از ابزارهاى عمده بسيارى از پزشك نماهاى موفق و پرمريض است. 5-كسانى كه بدون هيچگونه آموزش پزشكى ادعاى پزشكى دارند و عنوان دكترا براى خود جعل ميكنند، معمولاً از اين دستگاهها و وسايل قلابى زياد استفاده ميكنند. بنابراين اين نكته بايد مورد توجه بيماران اين افراد باشد.6- طرفداران روشهاى غير علمى و ثابت نشده مانند درمان ناراحتىها و بيماريهاى جدى و خطير با غذا، سبزيها، املاح معدنى، آب يا اكسيژن و طرفداران هومئوپاتى و انرژى درمانى و فرا درماني ممكن است صادق و معتقد باشند، اما از آن جايى كه اين روشها از نظر علمى هنوز ثابت نشدهاند يك نوع فريبكارى محسوب مىشود. كسانى كه براى درمان بيماريها به سوى اين دسته افراد ميروند، معمولاً از دانش پزشكى معاصر و كاربردها و توانايىهاي آن ناآگاه و بىاطلاعند و حيطه و محدوديت درمان و كاربرد اين روشها و خطرهاى ناشى از آن را نمىدانند.7- سخنرانىهاي بهداشتى راديو تلويزيونى را نيز بايد به دقت مورد بررسى قرار داد، به ويژه آنهايى كه در خارج از كشور هستند و از طريق ماهواره براى خود تبليغ ميكنند. بعضى از اين مدعيان پزشكى برنامه خود را در يك اتاق و با يك دوربين خودشان تهيه ميكنند و يك شماره تلفن همراه دارند. آنها اين فيلم را به شركتهاى تلويزيونى و ماهوارهها به رايگان ميدهند تا محصول آنها را معرفى كنند. گاهى افرادى بدون صلاحيت پزشكى در اين سخنرانىها شركت ميكنند كه هدف عمده شان فروختن كتابهايى است كه نوشتهاند يا محصولات و فرآوردههاي آرايشى و بهداشتى است كه خودشان فرموله كردهاند (كه اين نيز يك نوع حقه بازى است ) يا تبليغ و معرفى خود و دست و پا كردن مشترى است.8-فروشگاهها و فروشندگان كالاهاى بهداشتى را نيز بايد به دقت در نظر داشت. در اين فروشگاهها غذاهاى بهداشتى رژيمهاي غذايى، معجونهاي طبى و گياهى با تأكيد زياد بر خاصيت درمانكننده همه بيماريها عرضه ميشود. حتى زمانى كه ارزش پزشكى اين فرآوردهها مستقيماً تبليغ نمىشود و به طور جنبى از آنها گفتوگو ميشود، آشكارترين روش فريبكارى در امر پزشكى است. غذاها و مواد خوراكى بهداشتى و رژيمى هنگامى كه به خاطر خواص دارويى و درمانى شان تبليغ و معرفى مىشود و نه به خاطر ارزش غذايىشان كه در فرآوردههاي خوراكى هم است جاى مهمى را در فريبكارى پزشكى دارند.غذاهاى به اصطلاح پزشكى و بهداشتى و رژيمى يك تفاوت عمده با غذاهاى مشابه خود دارند و آن تفاوت عمده همان قيمت گزاف آنهاست.9-كتابها و نشريات: هدف از چاپ و انتشار اين كتابها و نشريات درباره دانش پزشكى معاصر اثبات دانش و عقايد ويژه نويسنده درمورد يك مسئله ويژه و تبليغ و معرفى اين نشريات و كتابها براى درآمد بيشتر است. نويسندگان اين نوع كتابها با ادعاى بى اساس سعى در «اثبات» خود دارند تا طرح يك مسئله پزشكى. بعضى از آنها نيز از احساسات پاك مذهبى مردم استفاده ميكنند و بسيارى از خرافات و نظريات كهنه و نادرست را به دين و مذهب ميچسبانند. اين گروه نويسندگان معمولاً در زمينهاي كه در آن كتاب مينويسند بى اطلاعند و دانش كافى و لازم ندارند. بدين ترتيب در كتابهاى اين گروه به عقايد، دستورها و نظريههايى برميخوريد كه ساليان دراز است كهنه شدهاند و به كار بردن و استفاده از آنها خطرناك است. بعضى از اين نويسندگان براى جلب مشترى بيشتر نامهاى مذهبى يا نامهايى كه مذهبى بودن كتاب را القا كند براي آن انتخاب ميكنند. در هر حال هر چيز نوينى هم كه در اين كتابها ديده شود باز بايد همانند دانش امروزي با محك تجربه و ارزيابى شوند.10- حكيمان و پزشكان دوره گرد بيشتر از كشورهاى همسايه ايران هستند، در كنار خيابانها و كوچهها با پهن كردن سفرههاي رنگارنگ، داروهاى عجيب و غريب، از گرد مرواريد و نقره گرفته تا روغن پليكان و پمادهاى ضد درد خارجى و حتى قرصهاى ويتامين را به قيمتهاي بسيار گزاف ميفروشند. زيرا ميدانند كه بسيارى از بيماران ساده دل هنوز هم اعتقادشان بر اين است كه «هر چيزى كه ارزان است مسلماً چيز خوبى نمى تواند باشد». اين پزشك نماها كه معمولاً مكان ثابتى ندارند و هر چندى بساط خود را در گوشهاي از شهر پهن ميكنند، ديگر از رونق بازارشان كاسته شده و مردم كم كم ميفهمند كه سپردن امر بهداشت و درمان خود به اين افراد كه حتى بعضى شان سواد هم ندارند، كار خطرناكى است.11-دكتر علفى ها، شكسته بندها، حكيمها و مدعيان استفاده از طب سنتى كه در روستاها و مناطق فقيرنشين شهرهاى ايران به طبابت اشتغال دارند و معمولاً با معجونها و گياهان گوناگون، طلسم، رمل و اوراد مختلف سعى در درمان بيماريها دارند و دعاى دفع چشم زخم هم ميفروشند، اما گاهى داروهاى مدرن امروزى را در نسخه هايشان تجويز ميكنند. اعتماد و اتكا به اين افراد براى موارد درمانى خطير به هيچ وجه جايز نيست. گو اينكه بعضى از شكسته بندها ممكن است در جا انداختن بعضى از دررفتگىها بسيار مهارت داشته باشند، اما سپردن موارد خطير پزشكى به آنها كار خطرناكى است. به علاوه بسيارى از آنان با آگاهى از ايمان مردم به مذهب از اين در وارد شده و به نام دين بسيارى از اعتقادات خرافى و ضد مذهبى را تبليغ ميكنند.
