وحید حاجی پور - فقط کافی است اعلام شود قیمت نفت در هر بشکه به مرز 80 دلار یا هر رقم بیشتر و کمتری رسیده است، بلا فاصله اینگونه القا میشود که بهای هر بشکه نفت ایران نیز با همین قیمت در بازارهای بینالمللی به فروش میرسد درحالی که بهای هر بشکه نفت کشورهای صادرکننده با توجه به عوامل مختلفی با رقم اعلام شده، تفاوتهای فراوانی دارد.
امروزه تقاضای جهانی نفت خام بیش از 88 میلیون بشکه در روز رسیده است که برای تأمین این تقاضا میلیونها بشکه روزانه مورد معامله قرار میگیرد. این در شرایطی است که به دلیل خصوصیات این کالا، عوامل متعددی را می توان در تعیین قیمت آن مؤثر دانست که به طور کلی آنها را باید به دو دسته بنیادی یا عواملی که منشأ آنها در خود بازار نفت بوده و عوامل غیر بنیادی که منشأ آنها خارج از این صنعت قرار دارد تقسیم نمود. تفاوت کیفی نفت خامهای مختلف که به طور عمده میتوان آنها را با توجه به دو پارامتر API (سبک و سنگینی نفت) و محتوی سولفور (ترشی و شیرینی نفت) تفکیک کرد.
ضمن اینکه موضوع پالایش نفت خام، فرآوردههای استحصالی از آنها و در نهایت تفاوت قیمت نفت خامها با توجه به اختلافات کیفی آنها مطرح می شود. چرا که از نفت خامهای سبک، فرآوردههای سبک مانند بنزین و گازوئیل بیشتر و از نفت خامهای سنگین، فرآوردههای سنگین مثل نفت کوره و مازوت به دست میآید که از قیمت پایینتری برخوردارند. درخصوص نفت خام ترش و شیرین هم باید گفت که پالایش نفت ترش، نیازمند انجام سرمایهگذاری به مراتب بیشتری در مقایسه با نفت شیرین است بنابراین اختلاف قیمت سبک و سنگین امری اجتنابناپذیر بوده که این پارامترها توأم با عامل هزینههای حمل ناشی از انتقال نفت خامهای مختلف از مبادی تولید به بازارهای مصرف، به عنوان عوامل اصلی اختلاف قیمت بین نفتهای خام مختلف شمرده میشوند.
اگرچه بهای نفت تا اواسط دهه 70 میلادی توسط شرکتهای بزرگ نفتی معروف و هفت خواهران تعیین میشد لکن به تدریج و با شروع جریان ملی کردن صنایع نفت در کشورهای خاورمیانه و توأم با افزایش قدرت اوپک، این وظیفه از اواسط دهه 70 تا اواسط دهه 80 میلادی به عهده این سازمان قرار گرفت که بخش عمدهای از عرضه جهانی نفت را در اختیار دارد. فارغ از این مسائل، بهتر است به نفت ایران پرداخته شود تا ذهنیتی صحیح از قیمت طلای سیاه تولید کشور نسبت به سایر نفتها در جامعه برقرار شود.
ترش و شیرین
نفت تولیدی حاوی ناخالصیهای متعددی هستند که در خلال عملیات پالایش برای تولید فرآوردههای با کیفیت و مورد تقاضای بازار باید از آن جدا شوند. بیشترین حساسیت متوجه محتوای سولفور نفت است که جدا کردن آن از نفت خام پرهزینهتر بوده و پالایش نفتهای با سولفور بالا، مستلزم بهره گیری از واحدهای سولفور زدایی است. بنا به عرف بازار، نفتهای خام با محتوی سولفور کمتر از نیم درصد از جمله نفت خام شیرین و نفتی با محتوای سولفور بیش از نیم درصد در طبقهبندی نفت خامهای ترش قرار میگیرند. به این ترتیب میتوان نتیجه گرفت که اختلاف قیمت نفت خامهای ترش و شیرین از آن جا نشأت میگیرد که پالایش نفت ترش نیازمند نصب واحدهای اضافی و پرهزینه سولفور زدا بوده و بالطبع با هزینه بیشتری همراه میباشد. به همین جهت همواره میان نفتهای ترش و شیرین اختلاف قیمت معناداری وجود دارد که میزان این تفاوت بها از یک سو بستگی به سطح تقاضای پالایشگران برای نفت خامهای یاد شده و از سوی دیگر به میزان عرضه آن دارد. بدیهی است که هر پالایشگر باید بین دو گزینه انجام سرمایهگذاری بیشتر و دسترسی به دامنه وسیعتری از انواع نفتهای ترش با قیمت کمتر یا سرمایهگذاری کمتر و پالایش تعداد محدودتری از نفت شیرین با قیمتهای بالاتر، یکی را برگزیند. در سالهای اخیر با افزایش حساسیتهای زیست محیطی و محدودیتهای اعمال شده از سوی دولتها و اتحادیههای کشوری، موضوع انتشار سطح آلایندههای ناشی از مصرف نفت و فرآوردههای حاوی گوگرد نمود بیشتری پیدا کرده و منجر به تغییرات قیمتی قابل توجه بین نفتهای ترش و شیرین شده است.
پس باید در هنگام در نظر گرفتن قیمت به این مورد توجه شود که آیا نفتمان ترش است یا شیرین. نفت سبک ایران با محتوی سولفور 4/1 درصد، سنگین با 8/1 در سبد نفتی اوپک خودنمایی میکنند که موجب شده نفتهای ایران در رده بهترین نفتها قرار نگیرد.
سبک و سنگین
موضوع بازدهی نفت خام به مبحث فرآوردههای قابل استحصال از هر نفت خام یا عملیات پالایش نفت خام یا عملیات پالایش نفت مرتبط میشود که مبتنی بر این اصل ساده است که هر قدر نفت سبکتر باشد، فرآوردههای سبکتر بیشتری از آنها قابل استحصال بوده و هر چه نفت خام سنگینتر باشد درصد فرآوردههای سنگین استحصالی از آن بیشتر خواهد بود. از آنجا که به طور معمول ارزش فرآوردههای نفتی سبکتر، گرانتر از فرآوردههای نفتی سنگینتر میباشد بنابراین خود به خود ارزش نفت خام سبک بیشتر از نفت خامهای سنگین ارزیابی میشود. اما ملاک ارزیابی سبکی یا سنگینی نفت خامها با توجه به وزن مخصوص هر نفت خام در 60 درجه فارنهایت و تعیین درجه API که با استفاده از رابطهای اندازهگیری شده و در یک دامنه بین 10 الی 70 درجه قرار میگیرد، مشخص میشود. این رابطه را نسبت به آب اندازهگیری میکنند به این ترتیب که نفت خامی با کمتر از 10 درجه API از آب سنگینتر بوده و به داخل آب رفته و با بیش از 10 درجه API از آب سبکتر بوده و در سطح آب قرار میگیرد. طبق آخرین تعاریف، نفت کمتر از 25 درجه API فوق سنگین، 25 تا 35 درجه سنگین، 32 تا 38 سبک،بیش از 38 درجه فوق سبک و بیش از 50 درجه API کاندنیست طبقه بندی میشوند.
براساس آخرین ارزیابیهای صورت گرفته توسط مؤسسات مطالعاتی انرژی تا سال 2020 به تدریج سهم تولید نفت خامهای ترش و سنگین نسبت به میزان نفت خامهای سبک و شیرین افزایش مییابد، نفتی با میانگین درجه API، 1/33 درجه و 4/1 درصد سولفور.
با آشنا شدن با دو عامل بنیادی، باید به این نکته رسید که اگر قیمت نفت دریای برنت شمال به طور مثال 80 دلار اعلام میشود. بدین منظور نیست که قیمت نفت ایران هم به همین بهاست بلکه هدف اعلام یک شاخص است که یکی از باکیفیتترین نفتهای دنیا به شمار میرود. متأسفانه در برخی رسانههای ناآگاه به این مضمون، ارقامی از فروش نفت کشور بیان می شود که بدون توجه به مسائل فوق مطرح می شود . قیمت هایی که در رسانه ها و به طور معمول روزانه اعلام می شود برای همه انواع نفت ها نیست و با توجه به موارد یاد شده قیمت ها متفاوت است . به طور کل می توان گفت که سید نفتی اوپک که نفت ایران هم در ان قرار دارد به طور معمول چند دلار از قیمت های اعلام شده است که نفت ایران هم چند دلار از این سبد پایین تر است.
