رضا احسانپور - ماجرا خیلی ساده شروع شد. هفته گذشته بهمن دری، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی براساس گزارشها و آمار واصله از سیستم جامع آمار صدور مجوز کتاب اداره کتاب معاونت فرهنگی، از رشد نزدیک به 35 درصدی مجوز انتشار کتاب در چهار ماهه اول سال جاری نسبت به زمان مشابه در سال گذشته خبر داد.
بنابراین گزارش در چهار ماهه اول سال جاری برای 5036 عنوان کتاب مجوز انتشار صادر شده که این آمار برای مدت مشابه سال گذشته3746 عنوان بوده است.
از سوی دیگر نگاهی به آمار منتشر شده از سوی مؤسسه خانه کتاب و مقایسه کتابهای چاپ اولی چهارماهه اول امسال با سال گذشته نه تنها ادعای معاون جدید فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامیرا تأیید نمیکند بلکه این پرسش در ذهن شکل میدهد که این گونه ارائه آمار بر چه اساسی است و چرا مسئولان شفاف و واضح این گونه اطلاعات را در اختیار عموم قرار نمیدهند که جای هیچگونه شبههای در ذهن باقی نماند؟
بیایید فرض کنیم این ادعا صحت دارد، در این صورت این تفاوت را که مسلماً تفاوت چشمگیری است را بیشتر باید فعالان حوزه کتاب و ناشران احساس کرده باشند. اما آیا ناشران و شرایط حاکم بر آنها نیز مؤید این نکته است؟
روند بررسی کتاب بسیار سلیقهای است
عباس علمی، کتابفروش و مدیر انتشارات البرز با اظهار بیاطلاعی از سایر ناشران میگوید: این آمار حداقل در مورد انتشارات ما که صدق نمیکند.
وی افزایش سرعت صدور مجوز را به نفع ناشران میداند و میافزاید: ناشر چون کاری که ارائه میدهد به اسمش تمام میشود، اگر حرفهای عمل کند دقت دارد کاری که ارائه میدهد حداقلهای کیفی لازم را داشته باشد و این افزایش سرعت صدور مجوز باعث کاهش کیفیت کار او نخواهد شد.
علمی چشمانداز بررسی کتاب در وزارت ارشاد را چشمانداز محسوسی نمیداند و با اشاره به اینکه خیلی از این پیشرفتها قرار است صورت بگیرد ولی هنوز معلوم نیست میگوید: روند بررسی کتاب بسیار سلیقهای است و درست صورت نمیگیرد و اگر یک آئین نامه تدوین شده باشد ممکن است سرعت عمل بیشتر و با دقت بیشتری صورت بگیرد.
بعضی بررسیها یک کتاب را مثبت و بعضی دیگر همان کتاب را منفی ارزیابی میکنند. به نظر من هر کتاب باید یک بار بررسی شود و با تغییر مدیران این بررسیها رد نشود و وقتی یک کتاب میخواهد تجدید چاپ بشود لزومی به بررسی مجدد ندارد. بررسی مجدد باعث تراکم کار میشود.
مؤلف و ناشر باید مسئولیتپذیر بشود
از سوی دیگر برخی ناشران فعال در کشور ترجیح میدهند به ارائه این نوع از آمارها با نگاهی خوشبینانه نگاه کرده و اذعان کنند که لااقل امیدوارند از این پس همینگونه باشد که اعلام میشود.
رضا حاجی آبادی از انتشارات هزاره ققنوس، در این رابطه با اظهار امیدواری از اینکه آماری که ارائه شده است صحیح باشد، بیان میکند: حقیقتش این رشد را احساس نکردهام. در این 4ماه هم کتاب زیادی برای گرفتن مجوز نداشتیم و همان تعداد معدودی هم که برای صدور مجوز اقدام کردیم، هنوز همان روال قبلی را دارد طی میکند. نکته جالب اینکه کتابی در حوزه دفاع مقدس با نامهای در تأیید آن از بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس برای کسب مجوز فرستادهایم و به رغم انتظارمان که فکر میکردیم مجوز آن یکروزه صادر میشود هنوز که هنوز است، بعد از گذشت 10 روز، خبری از مجوز آن نیست.
حاجی آبادی، مجوز بسیاری از کتابهایی که در چهارماهه اول امسال چاپ میشوند را مربوط به پایان سال گذشته میداند و در خصوص تسریع صدور مجوز میگوید: من بارها گفتهام که بسیاری از کتابها، مانند کتابهای فنی - مهندسی و دانشگاهی را خیلی سریعتر از اینها میشود مجوز داد.
وی با اشاره به این نکته که آخرین قانون حوزه نشر و مؤلفان که به وسیله شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است مربوط به سال 1375 است و از آن سال مدتها گذشته، تحول شگرف و بزرگی را در حوزه کتاب و نشر لازم میداند و میافزاید: عدم صدور مجوز برای یک کتاب باعث تبلیغ کاذب برای آن میشود. امروزه دیگر نمیتوان جلوی چاپ کتابها را گرفت بلکه باید کاری کرد که ناشر و مؤلف مثل سایر نقاط دنیا، مسئولیت کاری که در حوزه فرهنگ میکنند را بپذیرند و پاسخگو باشند. در حال حاضر هر انتقادی که از ناشر و مؤلف بشود به وزرات فرهنگ بر میگردد. باید بار مسئولیتی وزرات فرهنگ در مثلث مؤلف، ناشر و وزارتخانه کمتر بشود.
به افراد با گرایش سیاسی دیگر هم میشود اعتماد کرد
از سوی دیگر، برخی ناشران نیز مشکل موجود در بازار نشر را کاهش یا افزایش تعداد مجوزهای نشر نمیدانند و معتقدند که باید زمان صدور و بررسی یک کتاب در اداره کتاب به حداقل ممکن کاهش بیابد.
محمد کاظم شمس، مدیر انتشارات بوستان کتاب قم که به گفته خودش نه پارسال و نه تا به اینجای سال مشکلی با صدور مجوز برای کتابهای انتشاراتش نداشته است، در این رابطه میگوید: من تفاوتی احساس نمیکنم ولی به نظرم بهرغم اینکه دری قول رساندن زمان لازم برای صدور مجوز را که الان 20 الی 25 روز است را به 15 روز تقلیل داد ولی باز هم میشود با تدابیری این زمان را کاهش داد.
وی برای بهبود وضعیت صدور مجوز چه از لحاظ سرعت عمل و چه از لحاظ کیفیت و کاهش اعتراضات دو نکته را پیشنهاد میدهد و میگوید: اولاً برای افزایش سرعت میشود تعداد گروههایی که بررسی کتاب را انجام میدهند افزایش داد. این کار هرچند هزینه بر است ولی ارزش فرهنگی این کار و تأثیری که دارد مهمتر است.
ثانیاً وقتی یک گروه یا شخصی در مسند مسئولیت قرار میگیرد مطمئناً نظرات خاص خود را دارد و تا حدودی نظرات خود را در کار دخیل میکند و همگان باید به این موضوع تن بدهند و آن را بپذیرند. این یک موضوع پذیرفته شده در همه جای دنیاست. ولی میشود به جز کتابهای با موضوع سیاسی کتابهایی که در سایر حوزهها و گرایشها هستند را برای بررسی به افرادی سپرد که شاید گرایش سیاسی مطابق با ما ندارند ولی در آن موضوع خاص از دلسوزی و تخصص لازم برخوردار هستند.
نتایج بررسیها در اختیار ناشران قرار بگیرد
به کار بردن عنوان کلی افزایش صدور مجوز نشر از سوی بهمن دری اما از سوی ناشران کودک و نوجوان نیز با عکسالعملی متفاوت روبهرو شده است و این دسته از ناشران اذعان دارند که مشکلات موجود در حوزه نشر از سمت معاونت فرهنگی برای آنها ربطی با افزایش یا کاهش مجوز نشر ندارد و این موضوعات را تنها دغدغه ناشران حوزه بزرگسال میداند.
علی کاشفی مدیر انتشارات حوّا که به گفته خودش بیشتر در حوزه کودک و نوجوان فعال است مشکلات صدور مجوز را بیشتر برای بهتر شدن روند صدور مجوز پیشنهاد کد رهگیری برای هر کتاب را میدهد و اضافه میکند: اگر هر کتاب یک کد رهگیری داشته باشد که ناشر بتواند هر وقت که خواست متوجه بشود که کتابش در چه مرحلهای است بهتر است. گاهی شده که میگویند کتابی در حال بررسی است و بعد از مدتها میگویند کتاب گم شده است و درخواست نسخه دیگری میکنند.
او از مسئولان میخواهد که نتایج نظارت بر نشر و صدور مجوز را به صورت شفاف و جزئی و نه کلی در اختیار ناشران قرار بدهند تا بتوان اشکالات را اصلاح کرد: الان به این صورت است که از ما میخواهند فلان صفحات از یک کتاب را تغییر دهیم ولی به صورت مشخص بیان نمیکنند که ایراد کار چیست که در موارد بعدی رعایت شود تا روند بررسی کتاب سرعت گیرد.
جدای از این اظهار نظرها، به نظر میرسد که وضعیت بررسی کتاب و صدور مجوز در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی این روزها بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که ترسیم میشود و به نظر میرسد نیاز به آسیبشناسی جدیتر و تصویب قوانین جدیدتر و به روزتری دارد تا مصاحبه و اعلام خبرهای هیجان انگیز صرف توجه به بهبود آمار از لحاظ کمینمیتواند نشان از بهبود وضعیت باشد. چه بهتر که وقت و هزینهای که صرف این امور میشود با بررسیهای دقیقتر و اصلاح بعضی ایرادات ممکن، در جهت صحیح صرف شود تا ضعفهایی که در حوزه کتاب مشاهده میشود تا جای ممکن برطرف شود و ناشران احساس قرابت و هماهنگی بیشتری با مسئولان حوزه نشر و صدور مجوز داشته باشند.
