درخشش فرهنگ‌ها بر تار و پود جاده ابریشم

گردشگران از این گذرگاه تاریخی وارد شوند

درخشش فرهنگ‌ها بر تار و پود جاده ابریشم گردشگران از این گذرگاه تاریخی وارد شوند ‌‌الناز خمامی‌زاده ایران به‌عنوان نگین بالقوه میراث فرهنگی و تاریخی جهان به سبب تنوع فرهنگ، ‌‌اقوام و اقلیم‌‌های مختلفی که حاصل گستردگی مرزهایش می‌باشد، ‌‌گنجینه‌های ارزشمندی از میراث فرهنگی را در دامان خود می‌پروراند که هر یک در صورت توجه قابلیت ثبت در سطح جهانی را دارا می‌باشند. ‌در این میان گذشته از 13 اثر ایرانی که در قالب میراث معنوی و نیز میراث تاریخی به ثبت جهانی رسیده است، ‌‌پرونده‌های دیگری برای جهانی شدن در دست بررسی هستند که در این میان پرونده‌ای بس متمایز با نام ‌«جاده ابریشم» به چشم می‌خورد و این پرونده خود به تنهایی دربرگیرنده رشته‌ای از فرهنگ‌ها، ‌‌آداب و رسوم، ‌‌آیین‌ها، ‌‌صنایع دستی، ‌‌مناظر طبیعی و حتی ابنیه تاریخی در قالب میراث ملموس و ناملموس فرهنگی است که در انتهای سال میلادی جاری ضمن حضور ایران در سر فصل آن با مشارکت بیش از 10 کشور حاشیه این راه به ثبت جهانی خواهد رسید. ‌پیشینه جاده ابریشم راه تاریخی ابریشم، ‌‌از قرن دوم پیش از میلاد تا انتهای قرن چهاردهم پس از میلاد به‌عنوان پر رونق ترین مسیر جهان به‌شمار می‌آمد که گستره آن از چانگان چین ( شیان کنونی ) در شرقی‌ترین قسمت جهان ‌شروع می‌شد و تا غرب و دریای مدیترانه و نیز روم، ‌‌غربی‌ترین نقطه جغرافیایی ادامه داشت. ‌جالب توجه است که مهم‌ترین تمدن‌های تاریخ جهان چون تمدن باشکوه کشورمان ایران، ‌‌چین، ‌‌یونان، ‌‌روم و هندوستان در مسیر این جاده قرار داشته و در طول تاریخ داد و ستد این شاهراه حیاتی، ‌‌با یکدیگر تعامل داشته‌اند. ‌‌در ایران این شاهراه ارتباطی ‌پس از دوره اشکانی مورد توجه قرار گرفت و به همین خاطر نیز در تاریخ کشورمان، ‌‌حوزه تاریخی «جاده ابریشم» را مربوط به دوره اشکانی تا دوره قاجار می‌دانند. ‌«جاده ابریشم» نامی کاملاً چینیاگر به ادوار مختلف دوره حیات جاده ابریشم نظر بیندازیم خواهیم دید که در هر دوره تاریخی موجودیتی به نام ایران در کنار سایر تمدن‌هایی چون چین، ‌‌یونان، ‌‌روم و غیره به چشم می‌خورد و در ادامه نیز خواهیم دید که اگرچه در گذر سالیان دراز ‌نام برخی از تمدن‌ها تحت تاثیر رویدادهای تاریخی تغییر کرده است اما تمدن‌هایی چون ایران و چین همچنان با نام باستانی‌شان پا بر جای باقی مانده و در کنار داد و ستدهای دو سویه با یکدیگر، ‌‌قدرت و تاثیرگذاری شگرفی را بر تاریخ بشر نهاده‌اند. ‌‌در این میان قدر مسلم است که به‌رغم ‌تغییر اسامی و عناوین، ‌‌موقعیت‌های جغرافیایی – تاریخی و راه‌ها در طول تاریخ همچنان ثابت باقی مانده‌‌اند و شاهراه تجاری ابریشم نیز در هر بخش جغرافیایی دارای یک نام خاص بوده است. ‌رئیس مرکز مطالعاتی جاده ابریشم که انجام فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی بر روی این راه و نیز پروسه تهیه سازی پرونده ثبت جهانی آن را در دست دارد در این خصوص می‌گوید: ‌عناوینی چون شاهراه خراسان، ‌‌چهار راه ارتباطی «ری باستان»، ‌‌شاهراه «نیشابور» و «مرو» در منتهی الیه شرقی کشور ‌و نیز شاخه‌ای از شاهراه واقع در کردستان عراق فعلی که به «هترا» - شهر معروف اشکانی - معروف می‌باشد از جمله اسامی است که در بخش‌های مختلف این مسیر ارتباطی بدان اطلاق می‌شده است. ‌‌سید هادی احمدی در ادامه با اشاره به چرایی اطلاق نام «جاده ابریشم» بر این شاهراه ارتباطی می‌گوید: ‌‌نام «جاده ابریشم» از آن زمان بر سر زبان‌ها افتاد که «فردیناند وان ریشتوفن» – جغرافیدان معروف آلمانی – که بر روی راه‌های تاریخی، ‌‌ارتباطات و فرهنگ‌ها پژوهش می‌کرد در بررسی این مسیر، ‌‌چین را هدف مطالعاتی خود قرار داد و تحت تاثیر محصولی چینی و نیز از آن جهت که ابریشم مهم‌ترین کالای تجاری این مسیر در آن روزگار بود در سال 1877 میلادی عنوان «جاده ابریشم» را برای این مسیر ارتباطی برگزید. ‌‌حال آنکه این مسیر باستانی نه تنها مامنی امن برای داد و ستدهای تجاری بوده است بلکه زمینه مساعدی را جهت رد و بدل نمودن فرهنگ تمدن‌های باشکوهی چون ایران، ‌‌هند، ‌‌چین، ‌‌عربستان، ‌‌یونان و روم باستان را در طول تاریخ بشریت فراهم آورده است ؛ بدین ترتیب نام «جاده ابریشم» توسط ریشتوفن خلق گشته ؛ مورد استقبال عموم قرار گرفت و سرانجام بر سر زبان‌ها افتاد. ‌‌عنوان «جاده ابریشم» اصالت ندارد «نام جاده ابریشم اصالت ندارد» ‌رئیس مرکز مطالعاتی جاده ابریشم ضمن تأکید‌‌ بر این سخن می‌گوید: ‌‌در متون قرن‌های ششم، ‌‌هفتم، ‌‌هشتم و حتی یازدهم هـ ‌.‌‌ق نامی از جاده ابریشم به چشم نمی‌خورد حال آنکه این راه از بدو تاریخ تمدن بشر وجود داشته و بستر شکل گیری داد و ستدهایی بوده که به نسبت مساوی میان تمدن‌های یاد شده رواج داشته است. ‌وی ادامه می‌دهد: ‌‌در حال حاضر نیز چنانچه بخواهیم نامی را برای این شاهراه ارتباطی برگزینیم شاید از میان عناوین مختلف، ‌‌صدمین گزینه را به ‌نام «ابریشم» اختصاص دهیم ؛ این در حالی است که ‌عناوینی چون «راه فیروزه»، «راه تمدن» و یا ‌حتی «راه ادیان» برای نامگذاری در اولویت قرار دارند و نکته جالب تر این است ‌که اگر چه این کالای تجاری به چینی‌ها منتسب بوده است اما آنچه که در دنیای امروزی مبرهن است رواج استفاده از فرش ابریشمین ایرانی و نیز پارچه دیواری در جهان غرب بوده که اگر مواد تشکیل دهنده آن ابریشم است اما این اجناس گرانقدر در ایران بافته می‌شود و چین هیچگاه نتوانست شهرت خود را به‌واسطه پارچه دیواری یا فرش ابریشمین به جهان اثبات کند. ‌از سویی به دلیل نقش اساسی ایران در داد و ستد فرهنگی و تمدنی جاده ابریشم و نیز ادامه حیات آن، ‌‌هر گونه تغییری در آن به خودی خود نقش ایران را پر رنگ‌تر نموده و تاثیر حضور گرانبهای این تمدن غنی در این شاهراه جهانی را انکار ناپذیر می‌نماید. ‌‌ایران و رونق جاده ابریشم حکومت‌های ایرانی همواره تجارت محور بودند ‌و کشورمان ایران به دلیل موقعیت استراتژیک خاصی که با وجود دریای خزر، ‌کویر پهناور و خلیج پارس در شمال، ‌‌مرکز و جنوب خود می‌دید همواره نیاز به معبری امن را در کریدور واقع در میانه خود احساس می‌کرد تا به‌واسطه آن بازرگانانش را به سلامت عبور دهد. ‌از این روی حکومت‌های ایران باستان همواره سیاست‌های خود را بر اصل برقراری امنیت در راه‌ها و تسهیل تجارت و داد و ستد مبتنی می‌ساختند. ‌‌در این راستا با ساختن جاده، ‌‌گذاشتن پست‌های نگهبانی، ‌‌ایجاد کاروانسرا و آب انبارها بسترهای لازم را برای سهولت رفت و آمد و امنیت فراهم می‌آوردند و همین امر نیز باعث شد که این راه تجاری هیچگاه دچار تغییر مسیر نشود و همواره در تاریخ ایران دارای رونق باشد. ‌جاده ابریشم بعدها با پدید آمدن انقلاب صنعتی و اختراع ماشین بخار به‌تدریج از رونق افتاد، ‌‌چنانچه پس از آن بود که با تندرو شدن کشتی‌ها، ‌‌مسیر‌های آبی به مسیر زمینی ترجیح داده شد و این در حالی بود که ارتش‌های ایران چه در دوره هخامنشیان و ساسانیان همچون تمدن‌های چین و روم دارای تعداد زیادی کشتی بودند و لذا راه‌های آبی همواره دایر بوده است. ‌جاده ابریشم و اهمیت گردشگری آن بهره‌وری از جاده ابریشم در زمینه گردشگری ایده بسیار خلاقانه‌ای است که در سال‌های اخیر به‌شدت مورد توجه قرار گرفته، ‌‌در غرب کتاب‌هایی در زمینه این مسیر طلایی به چاپ رسیده و این جاده تاریخی را به رغم برخی دشواری‌های اکوسیستمی و جغرافیایی خاص آن منطقه به ‌معرف حضور گردشگران فعال جهان رسانده ‌است چنانچه تعداد علاقه‌مندانی که خواستار دیدن آن هستند همچنان رو به افزایش است. ‌ چین به‌عنوان یکی از کشورهای مطرح حاشیه جاده ابریشم از بدو گشایش مرزهای کشورش به روی گردشگران جاده ابریشم در دهه 1970، ‌‌طعم شیرین تمرکز بر این پتانسیل گردشگری را با حجم بالای ورودی سالانه گردشگر تجربه کرد و از آن پس مسئولین این کشور بخش اعظم برنامه‌های گردشگری خود را در این بستر بنیان نهادند. ‌در این راستا احمدی تمرکز کشورها بر جاده ابریشم را بی‌‌دلیل نمی‌داند؛ چرا که معتقد است که این شاهراه تاریخی، ‌یک خط جغرافیایی بی‌‌محتوا نیست که برای گردشگر جذابیتی را به دنبال نداشته باشد ‌بلکه یک پک کامل گردشگری است که شامل اتفاقات مردم شناسی چون جشن‌های بومی خرمن و ابریشم کشی، ‌آثار تاریخی ‌چون کاروانسراها، ‌‌مساجد، ‌‌معابد، ‌‌مکان‌های مذهبی و تاریخی چون بافت تاریخی سمنان، ‌‌دامغان، ‌‌‌شهر تاریخی زیر خاکی نیشابور و مرقد مطهر امام رضا (ع )، ‌‌صنایع دستی چون فرش نفیس ایرانی و جاذبه‌های نساجی، ‌‌مناظر طبیعی مختلف حاصل از این سرزمین چهار فصل چون کویر، ‌‌چمنزار، ‌‌مرغزار، ‌‌لاله زار و غیره و نیز تمام جذابیت‌هایی است که گردشگر برای دیدن هر یک باید با صرف هزینه‌های بالا به نقاط مختلف جهان مسافرت کند؛ حال آنکه چنانچه این مسیر تحدید گشته، ‌‌مدیریت شود و تمام داشته‌های آن در قالب آثار ملموس و نا ملموس تعیین گردد با انجام بستر سازی، ‌‌قابلیت عرضه به گردشگر در سطح بالایی فراهم می‌آید. ‌در این راستا محمود خوشنویس، ‌‌رئیس پژوهشکده سازمان میراث فرهنگی کشور معتقد است که با ثبت پرونده راه ابریشم در فهرست میراث جهانی، ‌‌کشورمان شاهد مصوبات بس گرانبهایی خواهد بود چنانچه در این پرونده همراه با سایر متعلقات آن اعم از میراث ملموس و ناملموس، ‌‌عرصه مناسبی برای عرض اندام ایران در زمینه بناها، ‌‌بافت‌ها و محوطه‌های تاریخی، باغ‌ها و نیز مراسم، ‌‌آیین، ‌‌زبان‌ها و گویش‌های اقوام ساکن در محور جاده ابریشم فراهم خواهد شد؛ چرا که همه این آثار با ثبت جاده ابریشم تواماً در فهرست میراث جهانی جای خواهند گرفت. ‌ به دنبال آن مرمت و احیای بافت‌های تاریخی این مسیر، ‌‌تغییر کاربری آنها و نیز برنامه ریزی برای توسعه گردشگری این مسیر تاریخی در دست انجام است چنانچه به‌زودی شاهد تاسیس آژانس مسافرتی مختص گردشگری راه ابریشم خواهیم بود که در راستای انتقال گردشگران و ارتباط آنان با مواریث فرهنگی این مسیر گام بر خواهد داشت. ‌همچنین ساخت فیلم مستند راه ابریشم ‌برای مخاطبان جهانی نیز در دست تهیه است که هم اکنون در مرحله تبادلات اطلاعاتی قرار دارد و رئیس مرکز مطالعاتی راه ابریشم می‌گوید که ایران در آخرین جلسه‌ای که با حضور سفرای کشورهای راه ابریشم برگزار نمود از سایر کشورها نیز برای مشارکت در ساخت این مستند درخواست همکاری کرده است. ‌