جوان آنلاین: فاصله‌گرفتن کودک از کتاب بعضی وقت‌ها از جایی شروع می‌شود که قرار است او را به کتاب خواندن علاقه‌مند کنیم؛ از اصرار برای خواندن چند صفحه، تعیین تکلیف و انتظار برای تمام کردن کتابی که شاید هیچ علاقه‌ای به آن ندارد. در چنین شرایطی، کتاب به جای دریچه‌ای به دنیای خیال و تجربه‌های تازه، به کاری تبدیل می‌شود که کودک ترجیح می‌دهد از آن فرار کند. حال چه عواملی باعث می‌شود بچه‌ها با کتاب ارتباط برقرار نکنند و چگونه می‌توان این رابطه را دوباره شکل داد؟ نغمه مرفه، درمانگر کودک و نوجوان، معتقد است هدف این است که کتاب برای کودک فضایی امن و لذت‌بخش باشد، نه یک وظیفه و اجبار. در این مصاحبه از دلایل بی‌علاقگی کودکان به مطالعه و راه‌های آشتی آنها با کتاب می‌خوانید.
چرا بعضی کودکان از همان سال‌های اول زندگی به کتاب علاقه‌مند می‌شوند، اما بعضی دیگر حتی حاضر نیستند چند صفحه کتاب بخوانند؟ این تفاوت از کجا شکل می‌گیرد؟
عوامل مختلفی در علاقه کودک به کتابخوانی نقش دارند؛ از فضای عاطفی خانواده و تجربه‌های اولیه با کتاب گرفته تا ویژگی‌های شخصیتی و تفاوت‌های فردی. کودکی که کتاب خواندن والدینش را می‌بیند و با آنها درباره داستان گفتوگو می‌کند، کتاب را بخشی طبیعی از زندگی می‌داند. در مقابل، اجبار و مقایسه با دیگران ممکن است او را دلزده کند. همچنین اگر کتاب از ابتدا به وسیله‌ای برای آموزش حروف و اعداد و انجام تکالیف تبدیل شود، کودک آن را با درس و اجبار مرتبط می‌داند. از طرف دیگر، سلیقه کودکان متفاوت است؛ یکی داستان تخیلی دوست دارد و دیگری داستان هیجان‌انگیز. استفاده زیاد از بازی‌های دیجیتال و دشواری در توجه و تمرکز نیز می‌تواند ارتباط کودک با کتاب را کاهش دهد.
آیا ممکن است شیوه برخورد والدین و تبدیل کتاب به تکلیف و اجبار، کودک را از مطالعه دلزده کند؟ چه رفتار‌هایی ناخواسته این اتفاق را رقم می‌زند؟
بله. گاهی والدین با هدف کتابخوان کردن فرزندشان، کتاب را از فعالیتی لذت‌بخش به تکلیف تبدیل می‌کنند. مثلاً وقتی می‌گویند «هر شب باید پنج صفحه بخوانی و تا تمامش نکرده‌ای اجازه بازی نداری»، کودک فقط برای تمام کردن وظیفه‌اش کتاب می‌خواند. سؤال‌پیچ کردن کودک درباره داستان، مقایسه با دیگران و ایراد گرفتن مداوم از شیوه خواندنش نیز اضطراب و ترس از اشتباه کردن را افزایش می‌دهد. گاهی والدین از کتاب برای تنبیه و تشویق استفاده می‌کنند یا بدون توجه به علاقه کودک برایش کتاب می‌خرند. بهتر است به سلیقه او احترام بگذاریم تا کتابخوانی برایش تجربه‌ای خوشایند باشد.
از نظر روانشناختی چه تفاوتی میان دو سرگرمی کتاب و تلفن همراه وجود دارد؟
این موضوع را نمی‌توان صرفاً به تنبلی یا بی‌علاقگی کودک نسبت داد. بازی‌های دیجیتال پاداش‌های سریع مانند امتیاز گرفتن و عبور از مراحل دارند که مدار‌های پاداش مغز، از جمله مسیر‌های مرتبط با دوپامین را فعال می‌کنند، اما لذت کتاب خواندن تدریجی است. در بازی‌ها تصاویر و صدا‌ها آماده‌اند، اما هنگام کتاب خواندن کودک باید شخصیت‌ها و اتفاقات را در ذهنش تصور کند و به خاطر بسپارد. همچنین در بازی احساس کنترل و حق انتخاب بیشتری دارد، در حالی که گاهی کتاب انتخاب‌شده از سوی والدین برایش تحمیلی است.
آیا عادت به دیدن فیلم‌ها و محتوا‌های کوتاه می‌تواند تحمل کودک برای دنبال کردن یک داستان طولانی را کاهش دهد؟ این موضوع چه ارتباطی با توجه و تمرکز دارد؟
تماشای مداوم محتوا‌های کوتاه و سریع ممکن است تحمل کودک را برای فعالیت‌های نیازمند صبر و پیگیری کاهش دهد. البته علاقه به این محتوا‌ها لزوماً به معنای ضعف توجه و تمرکز نیست. در این زمینه سه مهارت اهمیت دارد: توجه پایدار، یعنی تمرکز روی یک فعالیت برای مدتی مشخص؛ توجه انتخابی، یعنی نادیده گرفتن محرک‌های مزاحم و کنترل توجه، یعنی حفظ تمرکز و به پایان رساندن فعالیت. تماشای مداوم محتوا‌های سریع، به ویژه اگر جایگزین کتابخوانی و بازی‌های خلاقانه شود، فرصت تمرین این مهارت‌ها را کمتر می‌کند. البته شواهد علمی کافی وجود ندارد که تماشای فیلم‌های کوتاه به تنهایی باعث اختلال توجه شود.
چرا بعضی نوجوانان در دوران بلوغ به داستان و رمان علاقه زیادی پیدا می‌کنند؟ آیا کتاب می‌تواند به آنها در شناخت احساسات، تنهایی‌ها و دغدغه‌های این دوره کمک کند؟
بله. داستان و رمان به نوجوان احساس دیده شدن و درک شدن می‌دهد. یکی از پرسش‌های مهم این دوره «من چه کسی هستم؟» است. نوجوان از طریق شخصیت‌های داستان و آشنایی با دغدغه‌ها، ترس‌ها و آرزو‌های آنها می‌تواند هویت خود را بهتر بشناسد. داستان همچنین به او کمک می‌کند احساساتی مانند عشق، تنهایی و خشم را درک کند و درباره روابط، تصمیم‌ها و پیامد رفتار شخصیت‌ها بیندیشد. رمان فرصتی فراهم می‌کند تا نوجوان بدون تجربه مستقیم، با موقعیت‌های مختلف زندگی آشنا شود و احساس استقلال بیشتری داشته باشد.
اگر نوجوانی درگیر مسئله‌ای خانوادگی یا عاطفی باشد، آیا ممکن است با خواندن داستانی درباره تجربه مشابه، احساس کند بهتر درک شده است؟ کتاب در این شرایط چه کمکی می‌کند؟
قطعاً. نوجوان گاهی احساساتی مانند غم، خشم و اضطراب را تجربه می‌کند، اما نمی‌تواند آنها را به خوبی بشناسد یا بیان کند. وقتی در داستان با شخصیتی روبه‌رو می‌شود که احساسات مشابهی دارد، متوجه می‌شود تجربه‌اش عجیب و غیرطبیعی نیست. همچنین دیدن شخصیت‌هایی با دغدغه‌های مشابه، احساس تنهایی او را کاهش می‌دهد. داستان به نوجوان فرصت می‌دهد موقعیت‌هایی مانند دوستی، طردشدن و شکست را از نگاه دیگران تجربه کند. این موضوع به شناخت احساسات و رشد همدلی او کمک می‌کند.
اگر فرزندمان از کتابخوانی استقبال نمی‌کند، از کجا باید شروع کرد؟
به نظر من، پیش از تشویق کودک به مطالعه باید علت بی‌علاقگی‌اش را پیدا کنیم. ممکن است تجربه ناخوشایندی از کتابخوانی داشته باشد، کتاب‌ها متناسب با سن و علاقه‌اش نباشند یا در خواندن و یادگیری دشواری داشته باشد. سرگرمی‌های دیجیتال هم می‌توانند بر تمایل او به مطالعه تأثیر بگذارند. بعد از شناخت علت، بهتر است به جای اجبار، کنجکاوی کودک را برانگیزیم و اجازه دهیم کتاب مورد علاقه‌اش را انتخاب کند؛ حتی اگر داستان طنز یا تخیلی باشد. الگوی رفتاری والدین نیز اهمیت زیادی دارد. نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم فرزندمان کتابخوان شود، ولی خودمان بیشتر وقتمان را با تلفن همراه می‌گذرانیم و کمتر کتاب می‌خوانیم. بچه‌ها بیش از توصیه‌های ما، رفتارمان را می‌بینند. بهتر است به جای پرسیدن اینکه «چطور فرزندم را کتابخوان کنم؟»، بپرسیم «چه چیزی باعث شده نتواند با کتاب ارتباط برقرار کند؟» هدف این است که کتاب برای کودک فضایی امن و لذت‌بخش باشد، نه یک وظیفه و اجبار.
آیا کتاب صوتی و قصه‌گویی می‌تواند برای کودکی که به مطالعه مستقیم علاقه ندارد، راه ورود به دنیای کتاب باشند؟
بله. شنیدن داستان هم می‌تواند تجربه‌ای لذت‌بخش باشد و به تقویت تخیل، خلاقیت و تصویرسازی ذهنی کودک کمک کند. قصه‌گویی والدین علاوه بر ایجاد ارتباط عاطفی، فرصتی فراهم می‌کند تا کودک درباره شخصیت‌های داستان و حتی نگرانی‌ها و احساسات خودش صحبت کند. بهتر است والدین داستان‌های متناسب با سن و علاقه فرزندشان انتخاب کنند و هنگام قصه‌گویی با تغییر لحن و پرسیدن نظر کودک، او را درگیر داستان کنند. البته کتاب صوتی نباید کاملاً جایگزین کتاب چاپی شود. کودک در کنار شنیدن قصه باید فرصت ورق زدن کتاب، دیدن تصاویر و تجربه تدریجی خواندن را هم داشته باشد.
