جوان آنلاین: سفر یک‌روزه دبیر شورای عالی امنیت ملی به مسکو، در حالی با ابلاغ پیام رهبر معظم انقلاب به ولادیمیر پوتین و رایزنی درباره مناسبات راهبردی تهران و مسکو همراه شد که برخی روایت‌ها از درخواست واشینگتن برای میانجی‌گری روسیه در مذاکرات مستقیم با ایران حکایت دارد. روایتی که در کنار توضیحات علی باقری درباره شروط هفت‌گانه تهران، ابعاد تازه‌ای از معادله دیپلماسی و تحولات تنگه هرمز را آشکار می‌کند. معادله‌ای که در آن جمهوری اسلامی ایران هرگونه گشایش دیپلماتیک را به اقدامات عملی امریکا و اجرای شروط اعلام‌شده از سوی تهران منوط کرده است.
سفر سردار سرلشکر محسن رضایی به مسکو، از یک‌سو حامل پیام مهم رهبر معظم انقلاب برای رئیس‌جمهور روسیه و فرصتی برای پیگیری همکاری‌های راهبردی دو کشور در حوزه‌های اقتصادی، منطقه‌ای و امنیتی بود و از سوی دیگر، در بستر تلاش‌های تازه برای بازگشت به مسیر دیپلماسی میان تهران و واشینگتن انجام شد. تلاشی که به روایت عزت‌الله ضرغامی، پس از درخواست استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ، از پوتین برای میانجی‌گری و فراهم‌کردن زمینه مذاکرات مستقیم با ایران مطرح شده بود. عزت‌الله ضرغامی عضو شورای عالی فضای مجازی، روز پنج‌شنبه در گفتوگو با فارس، از اعزام نمایندگانی از سوی پوتین به ایران برای درخواست میانجی‌گری در مذاکرات تهران و واشینگتن خبر داد و گفت: سرلشکر رضایی در تماس تلفنی با پوتین، پاسخ منفی ایران به این درخواست را اعلام کرده است. با این حال، آنچه از مواضع محسن رضایی و توضیحات تفصیلی علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره این سفر برمی‌آید، نشان می‌دهد که تهران قصد ندارد تجربه مذاکرات گذشته و نقض مکرر تعهدات امریکا را نادیده بگیرد. ایران نه‌تنها پیشنهاد بازگشت به مذاکرات را بدون اجرای شروط هفت‌گانه خود نپذیرفته، بلکه تأکید دارد که دیگر به تعهدات کاغذی واشینگتن اعتماد نخواهد کرد. بر این اساس، هرگونه گشایش در مسیر دیپلماسی به مشاهده اقدامات عملی امریکا وابسته است و تا پیش از تحقق این شروط، تغییری در مواضع ایران، از جمله درباره تنگه هرمز، صورت نخواهد گرفت.
پیام رهبر انقلاب به پوتین
مهم‌ترین محور سفر محسن رضایی به مسکو، ابلاغ پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به ولادیمیر پوتین بود. مأموریتی که با تأکید رهبر انقلاب برای انجام سریع‌تر آن همراه شده بود. رضایی شامگاه پنج‌شنبه در جمع خبرنگاران در مسکو با اشاره به اینکه این سفر از حدود یک ماه قبل برنامه‌ریزی شده بود، اما به دلیل تحولات نظامی منطقه به تأخیر افتاد، اظهار کرد: «مقام معظم رهبری تأکید کردند که هرچه سریع‌تر پیام ایشان را به آقای پوتین رئیس‌جمهور روسیه تسلیم کنم.» وی همچنین از پیام متقابل رئیس‌جمهور روسیه خبر داد و گفت: «آقای پوتین از من خواستند که سلام بسیار گرم و صمیمانه وی را به مقام معظم رهبری برسانم.» اهمیت این پیام‌رسانی صرفاً به انتقال یک پیام دیپلماتیک محدود نمی‌شود. با توضیح علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، پیام رهبر معظم انقلاب علاوه بر طرح مؤلفه‌های موردنظر جمهوری اسلامی ایران برای همکاری‌های دوجانبه، چشم‌انداز مناسبات آینده دو کشور را نیز ترسیم کرده‌است تا طرف روسی درک روشن‌تری از مسیر همکاری‌ها در دوره رهبری حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای داشته باشد. باقری با اشاره به اینکه سفر رضایی در چارچوب دیپلماسی هدفمند و فعال جمهوری اسلامی ایران برای رایزنی با بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی انجام شد، گفت: دیدار دبیر شورای عالی امنیت ملی با پوتین، دیداری تفصیلی بود که حدود سه ساعت به طول انجامید و همکاری‌های راهبردی تهران و مسکو در سطوح دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی در آن مورد بحث قرار گرفت. در همین راستا، پوتین ضمن استقبال از پیام رهبر معظم انقلاب، بر نقش سازنده و کلیدی ایران در تحولات منطقه تأکید کرد و با اشاره به مواضع مشترک تهران و مسکو در پرونده‌های مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی، آمادگی روسیه برای توسعه مناسبات و تداوم رایزنی‌های سیاسی و امنیتی با ایران را مورد تأکید قرار داد.
پیگیری دو طرح راهبردی تهران و مسکو
بخش مهم دیگری از مذاکرات مسکو به همکاری‌های اقتصادی و طرح‌های مشترک دو کشور اختصاص داشت. همکاری‌هایی که با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و روسیه، می‌تواند ابعاد تازه‌ای به مناسبات اقتصادی و تجاری دو طرف ببخشد. محسن رضایی در تشریح نتایج این بخش از مذاکرات، از تصویب قرارداد اجرایی ساخت خط ریلی رشت ـ آستارا در شورای عالی امنیت ملی با مشارکت طرف روسی خبر داد و اعلام کرد که وزیر راه و شهرسازی قرار است به‌زودی این قرارداد را به نمایندگی از جمهوری اسلامی ایران امضا کند.
موضوع انتقال گاز روسیه به ایران نیز از دیگر محور‌های مهم مذاکرات بود. به گفته رضایی، اجرای این طرح علاوه بر کمک به تأمین و رفع کمبود‌های گاز کشور، امکان انتقال و فروش گاز روسیه به کشور‌های همسایه را نیز برای ایران فراهم خواهد کرد. علی باقری در توضیح بیشتر این موضوع، از بررسی راهگذر شمال ـ جنوب و موانع موجود بر سر راه تکمیل آن خبر داد و گفت دو طرف توافق کرده‌اند در نخستین فرصت، سازوکار‌ها و تدابیر لازم را برای تسریع در اجرای این طرح به کار بگیرند.
وی درباره انتقال گاز نیز توضیح داد که این موضوع در دو سطح کوتاه‌مدت و میان‌مدت بررسی شده است؛ در مرحله کوتاه‌مدت، استفاده از ظرفیت‌های موجود و در مرحله میان‌مدت، ایجاد ظرفیت لازم برای انتقال حجم قابل‌توجهی از گاز روسیه به ایران در دستور کار قرار دارد. بخشی از این گاز برای مصرف داخلی و بخش عمده آن برای انتقال به کشور‌های دیگر پیش‌بینی شده‌است. با این توصیف همکاری‌های اقتصادی تهران و مسکو صرفاً در چارچوب مبادلات تجاری قابل ارزیابی نیست، بلکه بخشی از تلاش دو کشور برای تقویت پیوند‌های ژئوپلیتیکی و ایجاد ظرفیت‌های جدید اقتصادی و ترانزیتی در منطقه به شمار می‌رود.
مخالفت با مداخله قدرت‌های خارجی
تحولات غرب آسیا و خلیج فارس و چگونگی شکل‌گیری ترتیبات امنیتی پس از جنگ، از دیگر محور‌های اصلی مذاکرات رضایی و پوتین بود. به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی، بخش قابل‌توجهی از دیدار با رئیس‌جمهور روسیه به بررسی مسائل منطقه‌ای و آینده امنیت منطقه اختصاص داشت. رضایی در این زمینه با اشاره به نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، عربستان و ترکیه در تهران، گزارشی از مباحث مطرح‌شده در این نشست به پوتین ارائه کرد. به گفته وی، رئیس‌جمهور روسیه ضمن استقبال از این ابتکار، بر ضرورت شکل‌گیری ترتیبات امنیتی منطقه‌ای تأکید کرده و اعلام کرده است که مسکو نیز مانند پکن معتقد است کشور‌های خارجی نباید در تأمین امنیت منطقه دخالت کنند. علی باقری نیز نشست چهارجانبه تهران را نقطه عطفی در مسیر شکل‌گیری ترتیبات جدید امنیتی توصیف کرد و گفت این نشست از نگاه روسیه و چین نیز اهمیت ویژه‌ای داشته است. وی تأکید کرد که این ابتکار می‌تواند نقطه شروعی سازنده برای امنیت‌سازی درون‌زای منطقه باشد و کشور‌های منطقه باید با رایزنی و همکاری، زمینه اجرای چنین سازوکاری را فراهم کنند.
آزمون عملی امریکا
دبیر شورای عالی امنیت ملی هم درباره موضع تهران در برابر پیشنهاد‌های دیپلماتیک امریکا تصریح کرد: «در مسئله دیپلماسی، هفت شرط را به امریکایی‌ها اعلام کردیم و تا امریکایی‌ها به هفت شرط ما عمل نکنند، نه تنگه هرمز باز می‌شود و نه مذاکره‌ای در کار است و دیپلماسی که الان صورت می‌گیرد، صرفاً با این هدف است که امریکایی‌ها حقوق ما را بپردازند.» وی همچنین تأکید کرد که اجرای شروط هفت‌گانه از سوی امریکا می‌تواند نشان‌دهنده تغییر رفتار واشینگتن باشد؛ موضوعی که از نگاه تهران معیار سنجش جدیت طرف مقابل در ورود به یک فرایند دیپلماتیک جدید خواهد بود.
توضیحات علی باقری نیز درباره شروط هفت‌گانه ایران، ابعاد روشن‌تری از موضع جمهوری اسلامی در برابر پیشنهاد‌های مذاکره ارائه می‌کند. معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی در پاسخ به پرسشی درباره میانجی‌گری کشور‌ها و آمادگی روسیه برای ایفای نقش در این زمینه، تأکید کرد که اولویت کنونی باید اجرای ایده عملیاتی جمهوری اسلامی ایران باشد و پس از آن می‌توان درباره اقدامات دیگر تصمیم گرفت.
وی با مرور سابقه مذاکرات ایران و امریکا در یک سال و نیم گذشته، چهار مرحله از نقض تعهدات و اقدامات خصمانه واشینگتن را یادآور شد؛ از آغاز جنگ در بهار سال گذشته در حالی که مذاکرات جریان داشت، تا فعال‌کردن غیرقانونی سازوکار اسنپ‌بک در پاییز، آغاز جنگ تحمیلی سوم در زمستان و در نهایت نقض تفاهمی که حتی سه هفته نیز دوام نیاورد.
باقری با اشاره به رفتار طرف امریکایی در آخرین تفاهم تأکید کرد که واشینگتن از همان روز‌های نخست موارد متعددی از نقض تعهدات را مرتکب شد و در ادامه نیز خود اعلام کرد که این توافق به‌اندازه کاغذی که روی آن نوشته شده‌است، ارزش ندارد. بر همین اساس، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی موضع کنونی ایران را چنین تشریح کرد که تهران دیگر حاضر نیست صرفاً بر مبنای تعهدات مکتوب امریکا وارد مرحله جدیدی از دیپلماسی شود. وی گفت: «این حق جمهوری اسلامی ایران است که برای ورود به عرصه جدید دیپلماسی، به تعهدات کاغذی امریکایی‌ها اکتفا نکند. ما باید اقدامات عملی را از سوی امریکایی‌ها مشاهده کنیم.» باقری در ادامه تأکید کرد که با عملیاتی‌شدن این اقدامات، زمینه و بستر گشایش جدید فراهم خواهد شد.
تأکید منبع بلندپایه امنیتی و سیاسی ایران در گفتوگو با المیادین بر اینکه تهران پیش از اجرای کامل و هم‌زمان هفت شرط خود هیچ فایده‌ای در برداشتن گام‌های جدید دیپلماتیک نمی‌بیند و گزارش‌های مربوط به ارائه ابتکار سیاسی جدید از سوی رضایی به پوتین را ساختگی می‌داند، این گزاره را تقویت می‌کند که بدون اجرای عملی شروط هفت‌گانه ایران از سوی امریکا، نمی‌توان انتظار هیچ‌گونه گشایشی در مذاکرات داشت و هرگونه اقدام خصمانه علیه ایران مانند بومرنگ به دشمن متجاوز خواهد خورد.
مجموع مباحث مطرح‌شده در سفر مسکو نشان می‌دهد که تهران هم‌زمان دو مسیر را دنبال می‌کند؛ از یک‌سو توسعه همکاری‌های راهبردی با روسیه، تقویت پیوند‌های اقتصادی و ترانزیتی و رایزنی درباره شکل‌گیری ترتیبات امنیتی منطقه‌ای و از سوی دیگر، حفظ موضع اعلام‌شده در برابر امریکا و مشروط‌کردن هرگونه گشایش دیپلماتیک به اقدامات عملی واشینگتن. به این ترتیب، پیام اصلی سفر محسن رضایی به کرملین را می‌توان در تفکیک روشن میان آمادگی ایران برای دیپلماسی و پذیرش مذاکره بدون تضمین خلاصه کرد. تهران از مسیر رایزنی و تعامل با بازیگران بین‌المللی خارج نشده، اما قرار نیست صرف درخواست مذاکره از سوی واشینگتن یا ارائه تعهدات مکتوب، به تغییر مواضع ایران و بازگشایی تنگه هرمز منجر شود. اکنون بر اساس موضع اعلام‌شده جمهوری اسلامی ایران، این امریکا است که باید با اقدامات عملی، جدیت خود را برای ورود به مرحله‌ای متفاوت از مناسبات با تهران اثبات کند.
