جوان آنلاین: آزاده نظربلند، دکترای کتابداری و اطلاع رسانی و دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در گفتوگو با «جوان» می‌گوید: هدف ما این است که کتابخانه عمومی به یکی از انتخاب‌های اصلی مردم برای گذران اوقات فراغت، یادگیری، تعامل و مشارکت اجتماعی تبدیل شود؛ جایی که اعضای یک خانواده بتوانند در کنار مطالعه، تجربه‌های فرهنگی و آموزشی مشترکی داشته باشند. متن گفتوگو با وی به شرح زیر است.
با وجود گسترش ابزار‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و سرگرمی‌های مجازی، همچنان از پایین بودن میزان مطالعه در جامعه گلایه می‌شود. ارزیابی شما از وضعیت کتابخوانی در کشور چیست و نهاد کتابخانه‌های عمومی برای تبدیل کتابخوانی به بخشی از سبک زندگی خانواده‌های ایرانی چه برنامه‌ای دارد؟
به نظرم برای ارزیابی وضعیت کتابخوانی در کشور، باید به تغییرات سبک زندگی و تحولات ارتباطی جامعه هم توجه کنیم. امروز با گسترش ابزار‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی، بخش قابل توجهی از زمان و توجه افراد به فضای مجازی اختصاص پیدا کرده است. طبیعتاً این شرایط بر الگوی مطالعه مردم نیز تأثیر گذاشته است؛ اما معتقدم مسئله را نباید صرفاً به رقابت کتاب با ابزار‌های دیجیتال تقلیل داد. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توانیم کتاب و مطالعه را دوباره به بخشی از زندگی روزمره خانواده‌ها تبدیل کنیم. برای رسیدن به این هدف، پیش از هر چیز باید نیازها، علایق و اقتضائات مخاطب امروز را بشناسیم. نمی‌توان انتظار داشت نسل جدید با همان الگو‌ها و شیوه‌هایی به کتابخانه مراجعه کند که در گذشته مرسوم بوده است. باید ببینیم چه چیزی برای کودک، نوجوان، جوان و خانواده امروز جذابیت دارد و چگونه می‌توانیم کتابخانه را به فضایی تبدیل کنیم که حضور در آن برای مخاطب تجربه‌ای خوشایند و ارزشمند باشد. در همین راستا، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور چند رویکرد اساسی را دنبال می‌کند. نخست، توسعه دسترسی عادلانه به کتاب و خدمات کتابخانه‌ای است. ما معتقدیم بهره‌مندی از خدمات کتابخانه عمومی نباید به محل زندگی افراد وابسته باشد. بر همین اساس، توسعه نقاط خدمت، گسترش کتابخانه‌های سیار و ارائه خدمات در مناطق روستایی، کم‌برخوردار و فاقد کتابخانه را با جدیت دنبال می‌کنیم. رویکرد دوم، بازآفرینی و بازطراحی کتابخانه‌های عمومی است. کتابخانه امروز نباید صرفاً مکانی برای نگهداری و امانت کتاب باشد؛ بلکه باید به یک مرکز فعال فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود؛ فضایی پویا که کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها در آن احساس تعلق کنند. موضوع مهم دیگر، به‌روز بودن منابع کتابخانه‌ای و توجه به سلیقه و تقاضای مخاطبان است. کتابخانه زمانی می‌تواند مخاطب خود را حفظ کند که کتاب‌های مورد علاقه و نیاز او را در اختیار داشته باشد. به همین دلیل، در شیوه تأمین منابع نیز تغییراتی ایجاد کرده‌ایم و تلاش شده است کتابداران و مراجعه‌کنندگان در انتخاب کتاب‌های مورد نیاز هر کتابخانه نقش مؤثرتری داشته باشند. برای نمونه، در طرح‌های تأمین منابع، حوزه کودک و نوجوان و ادبیات داستانی مورد توجه ویژه قرار گرفته است. در کنار این اقدامات، تلاش کرده‌ایم موانع دسترسی مردم به کتابخانه را نیز کاهش دهیم. اجرای طرح عضویت رایگان سراسری در کتابخانه‌های عمومی، یکی از اقدامات مهم در همین زمینه است تا همه مردم، فارغ از محل سکونت و شرایط اقتصادی، فرصت استفاده از ظرفیت کتابخانه‌های عمومی را داشته باشند. البته در کنار خدمات حضوری، از ظرفیت فناوری‌های جدید نیز غافل نیستیم.
امروز بسیاری از خانواده‌ها به دلیل مشکلات اقتصادی، کتاب را از سبد هزینه‌های فرهنگی خود حذف کرده‌اند. کتابخانه‌های عمومی تا چه اندازه می‌توانند این خلأ را جبران کنند و دسترسی رایگان و عادلانه به منابع مطالعاتی را برای خانواده‌ها فراهم آورند؟
یکی از اقدامات مهم نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، اجرای طرح عضویت سراسری رایگان در کتابخانه‌های عمومی است. بر اساس این طرح، همه شهروندان ایرانی می‌توانند بدون پرداخت حق عضویت، از خدمات پایه کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور استفاده کنند و در هر نوبت یک جلد کتاب به امانت بگیرند. نکته مهم این است که این عضویت به یک کتابخانه مشخص محدود نیست؛ یعنی فرد می‌تواند از کتابخانه‌های عمومی در نقاط مختلف کشور کتاب امانت بگیرد و پس از بازگرداندن آن، کتاب دیگری دریافت کند. به این ترتیب، خانواده‌ها بدون نیاز به خرید کتاب، امکان دسترسی مستمر به منابع مطالعاتی متنوع را خواهند داشت. در کنار این عضویت پایه، برای افرادی که تمایل به استفاده از خدمات گسترده‌تر کتابخانه‌ای دارند، عضویت سالانه پیش‌بینی شده است که امکانات بیشتری از جمله امانت تعداد بیشتری کتاب، استفاده از سالن‌های مطالعه و برخی خدمات تخصصی را در اختیار آنها قرار می‌دهد. در این زمینه نیز حمایت از اقشار کم‌درآمد مورد توجه قرار گرفته و عضویت سالانه برای سه دهک نخست درآمدی رایگان است. از سوی دیگر، تلاش می‌کنیم منابع کتابخانه‌ها متناسب با نیاز و سلیقه گروه‌های مختلف سنی و اجتماعی به‌روز شود تا خانواده‌ها بتوانند برای کودکان، نوجوانان و سایر اعضای خود کتاب‌های مورد علاقه‌شان را در کتابخانه پیدا کنند.
یکی از چالش‌های جدی نسل جدید، جذابیت بالای فضای مجازی و کاهش حوصله برای مطالعه متون طولانی است. نهاد کتابخانه‌های عمومی چه برنامه‌ای برای جذب کودکان و نوجوانان و ایجاد پیوند میان نسل جدید و کتاب دارد؟ آیا کتابخانه‌ها در حال تغییر متناسب با نیاز‌های نسل دیجیتال هستند؟
امروز نمی‌توان انتظار داشت نسل جدید با همان الگو‌های گذشته ارتباط پایداری با کتاب و کتابخانه برقرار کند. اعتقاد ما این است که به‌جای تقابل با دنیای دیجیتال، باید بتوانیم از ظرفیت‌های آن برای نزدیک کردن نسل جدید به کتاب و مطالعه استفاده کنیم. یکی از سیاست‌های جدی ما در نهاد، تمرکز بر کودکان و نوجوانان و بازتعریف خدمات کتابخانه‌ای متناسب با نیاز‌های این گروه است. در این مسیر، تنها به دنبال آن نیستیم که کتابخانه‌ای با فضای مناسب کودک و نوجوان داشته باشیم، بلکه می‌خواهیم کتابخانه به محیطی تبدیل شود که نوجوان در آن احساس تعلق کند، فرصت بروز خلاقیت داشته باشد با همسالان خود تعامل کند و بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی را خودش شکل دهد. برای تحقق این هدف، برنامه‌هایی را در حوزه توانمندسازی کتابداران آغاز کرده‌ایم. از جمله برگزاری بوت‌کمپ طراحی خدمت برای نوجوانان که با مشارکت کتابداران برگزار شد. در این برنامه‌ها تلاش می‌کنیم کتابداران از نگاه و نیاز واقعی نوجوانان شناخت بیشتری پیدا کنند و بتوانند خدماتی طراحی کنند که برای این گروه جذاب و اثرگذار باشد. به اعتقاد ما، کتابدار امروز می‌تواند مربی، تسهیل‌گر و همراه فرهنگی نوجوانان باشد. موضوع دیگر، توجه به منابع و محتوای مورد علاقه این گروه سنی است. اگر می‌خواهیم نوجوان به کتابخانه مراجعه کند، باید کتاب‌هایی در اختیارش قرار دهیم که با دغدغه‌ها، علایق و دنیای ذهنی او ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، در سیاست‌های تأمین منابع نهاد، توجه به حوزه کودک و نوجوان و ادبیات داستانی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. از سوی دیگر، تغییر در فضای فیزیکی کتابخانه‌ها نیز ضرورت دارد. کتابخانه‌های امروز باید از شکل سنتی خود فاصله بگیرند و به محیط‌هایی پویا برای یادگیری، خلاقیت، تجربه و تعامل اجتماعی تبدیل شوند. ما در بازطراحی کتابخانه‌ها تلاش می‌کنیم فضا‌هایی متناسب با نیاز ویژه کودکان و نوجوانان ایجاد کنیم؛ فضا‌هایی که امکان حضور گروهی، فعالیت‌های فرهنگی و یادگیری مهارت‌های مختلف را نیز فراهم کنند. در کنار این موارد، تحول دیجیتال نیز از رویکرد‌های جدی نهاد است. ما باید بتوانیم خدمات کتابخانه‌ای را با ابزار‌ها و شیوه‌های ارتباطی نسل جدید پیوند بزنیم و از ظرفیت فناوری برای معرفی کتاب، دسترسی به منابع و توسعه تجربه‌های جدید مطالعه استفاده کنیم.
کتابخانه‌ها نباید صرفاً محلی برای امانت گرفتن کتاب باشند، بلکه می‌توانند به پایگاه فرهنگی و اجتماعی محلات تبدیل شوند. برای تحقق این نقش و تبدیل کتابخانه‌ها به یکی از کانون‌های اصلی فعالیت خانواده‌ها، چه برنامه‌هایی در دستور کار دارید؟
یکی از رویکرد‌های اصلی ما بازآفرینی نقش کتابخانه‌های عمومی است. در الگوی جدیدی که دنبال می‌کنیم، کتابخانه باید علاوه بر مأموریت اصلی خود در حوزه کتاب و مطالعه، محلی برای فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی، تعاملات انسانی، یادگیری مستمر و مشارکت مردم باشد. برای تحقق این هدف، چند اقدام را به‌صورت هم‌زمان دنبال می‌کنیم. نخست، بازطراحی فضا‌های کتابخانه‌ای است. معتقدیم همه کتابخانه‌ها نباید با یک الگوی ثابت اداره شوند؛ بلکه باید متناسب با ویژگی‌های جمعیتی، نیازها و اقتضائات هر منطقه طراحی شوند. نکته بعدی، مشارکت دادن خود مردم در فعالیت‌های کتابخانه است. ما باید نیاز‌های جامعه محلی را بشناسیم و برنامه‌های فرهنگی و آموزشی را متناسب با همان نیازها طراحی کنیم. کتابخانه زمانی به یک پایگاه اجتماعی تبدیل می‌شود که مردم آن را متعلق به خودشان بدانند و در برنامه‌ها و فعالیت‌هایش مشارکت داشته باشند. نمونه این رویکرد را در کتابخانه‌های سیار نیز دنبال می‌کنیم. این کتابخانه‌ها علاوه بر امانت کتاب، برنامه‌هایی مانند قصه‌خوانی، کارگاه‌های آموزشی و فعالیت‌های مهارت‌آموزی را به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان اجرا می‌کنند. در واقع، خدمات کتابخانه‌ای را به فعالیت‌های متنوع فرهنگی و اجتماعی پیوند زده‌ایم. ما معتقدیم این کتابخانه‌ها باید پیشانی پویای کتابخانه‌های عمومی کشور باشند و در کنار مأموریت اصلی خود، نقش مؤثری در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی مناطق تحت پوشش ایفا کنند. در الگوی موردنظر ما، کتابخانه سیار می‌تواند مجموعه‌ای از خدمات کتابخانه‌ای، فرهنگی و آموزشی را ارائه دهد؛ از قصه‌گویی و بلندخوانی برای کودکان گرفته تا نشست‌های کتابخوانی، برنامه‌های ادبی، کارگاه‌های آموزشی و فعالیت‌های فرهنگی متناسب با نیاز خانواده‌ها. در واقع، کتابخانه سیار باید بتواند با جامعه محلی ارتباط مستمر برقرار کند و متناسب با نیاز هر منطقه برنامه‌ریزی داشته باشد. همچنین در طراحی خدمات کتابخانه‌های جدید، موضوع خانواده‌محوری را مورد توجه قرار داده‌ایم. برای نمونه، در کتابخانه مرکزی اراک، حضور خانوادگی و ارائه خدمات متناسب با اعضای خانواده از جمله رویکرد‌هایی است که در تعریف خدمات این مجموعه در نظر گرفته شده است. در نهایت، هدف ما این است که کتابخانه عمومی به یکی از انتخاب‌های اصلی مردم برای گذران اوقات فراغت، یادگیری، تعامل و مشارکت اجتماعی تبدیل شود؛ جایی که اعضای یک خانواده بتوانند در کنار مطالعه، تجربه‌های فرهنگی و آموزشی مشترکی داشته باشند.
