بخشش از قصاص، تصمیمی ساده نیست، تصمیمی است که معمولاً در دشوارترین لحظه زندگی انسان و پس از از دست رفتن یک عزیز گرفته میشود. قانون، حق انتخاب میان قصاص، گذشت و گذشت در قبال دریافت دیه یا بیشتر از آن را به اولیای دم سپرده است، اما در کنار این حق قانونی، بخشش یک مفهوم عمیق اجتماعی و انسانی نیز دارد که نمیتوان از کنار آن به سادگی گذشت.
پرونده قتل امیرمحمد خالقی، دانشجوی فقید دانشگاه تهران، یکی از نمونههایی بود که بار دیگر توجه جامعه را به مفهوم بخشش جلب کرد. امیرمحمد در جریان یک سرقت و بر اثر ضربه چاقوی سارقان جان خود را از دست داد، حادثهای که طبیعی بود احساسات عمومی را جریحهدار کند. با این حال پدر او با اشاره به حرمت قرآن از قصاص گذشت. این تصمیم، به معنای نادیده گرفتن جنایتی که رخ داده یا کمرنگ کردن رنج خانواده مقتول نیست، بلکه انتخابی شخصی و دشوار از سوی کسی است که بیش از هر فرد دیگری با فقدان عزیزش زندگی خواهد کرد.
در پروندههای جنایی، همه قتلها در یک شرایط و با یک انگیزه رخ نمیدهند. بخشی از این پروندهها حاصل جنایتهای عمدی و برنامهریزیشدهاست و بخشی دیگر در پی درگیری، خشم لحظهای، نزاع خانوادگی یا رفتار خشونتآمیزی شکل میگیرد که ممکن است از ابتدا قصد گرفتن جان انسان دیگری در آن وجود نداشته باشد. در هر دو حالت، جان یک انسان از دست رفته و خانوادهای برای همیشه داغدار شده است، اما تفاوت شرایط وقوع جرم، اهمیت بررسی دقیق هر پرونده را دوچندان میکند.
آنچه در این میان بیش از پیش اهمیت دارد، توجه به ریشههای خشونت است. بسیاری از پروندههای قتل از یک مشاجره، اختلاف خانوادگی، نزاع خیابانی یا لحظهای از خشم آغاز میشوند. اگر جامعه نتواند برای کنترل خشم، حل اختلاف و جلوگیری از تبدیل تعارضهای کوچک به خشونتهای بزرگ سازوکارهای مؤثرتری ایجاد کند، پروندههای جنایی همچنان قربانی خواهند گرفت.
در چنین شرایطی، بخشش میتواند پایان یک پرونده باشد، اما نباید آغاز فراموشی مسئله باشد. روز گذشته ۱۷ نفر که در پروندههای جداگانه مرتکب قتل شدهبودند، با تلاش تیم صلح و سازش دادسرای امور جنایی تهران و جلب رضایت اولیایدم از قصاص رهایی یافتند. پشت هر یک از این رضایتها، خانوادهای قرار دارد که میتوانست بر اجرای حق قانونی خود اصرار کند، اما تصمیم دیگری گرفت.
هر یک از این بخشندگان، تصمیمی شخصی و دشوار گرفتهاند، تصمیمی که قانون نیز حق آن را برای آنان به رسمیت شناخته است. پاسداشت بخشش به معنای نفی حق قصاص نیست، بلکه احترام گذاشتن به انتخاب انسانی کسانی است که در اوج رنج، راه دیگری را برگزیدهاند.
شاید جامعه بیش از هر زمان دیگری به چنین انتخابهایی نیاز داشته باشد، انتخابهایی که اگرچه نمیتوانند جان از دسترفته را بازگردانند، اما میتوانند مانع ادامه یافتن زنجیرهای از رنج و خشونت شوند. بخشش، پایان یک جنایت است، اما پیشگیری از خشونت، مسئولیت همه جامعه است.
