جوان آنلاین: استان گلستان با وجود آنکه در آمارها نزدیک به نیمی از ظرفیت سدهای خود را پر از آب میبیند، اما تحتتأثیر شدید نوسانات اقلیمی و بحران فزاینده رسوبگذاری با کسری شدید منابع برای تأمین نیازهای حیاتی بخش کشاورزی و جمعیت رو به رشد خود مواجه است. در این میان، اگرچه احداث سدهای جدید برای مهار روانابها و تضمین امنیت غذایی استان امری ضروری به نظر میرسد، اما متخصصان حوزه منابع طبیعی و محیطزیست بر اهمیت حیاتی و فوری اقدامات آبخیزداری در بالادست حوضههای آبریز جهت جلوگیری از پر شدن مخازن و پایداری اکوسیستم تأکید دارند. همزمان، متولیان دولتی بر مدیریت مصرف پافشاری میکنند، به طوری که مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان از آغاز طرح هوشمندسازی کنتور چاههای کشاورزی برای مقابله با تنش آبی خبر داده و معاون سیاسی استاندار نیز ضمن هشدار درباره هدررفت ۲۵ تا ۳۰ درصدی آب در شبکههای فرسوده، خواستار ممنوعیت کشت دوم شالی شده است.
استقرار استان گلستان در مجاورت دریای خزر، تصویری سرسبز و پرآب از این خطه در ذهن مخاطبان ترسیم میکند که با واقعیتهای هیدرولوژیکی و خشکسالیهای پیاپی منطقه همخوانی ندارد. حقیقت آن است که همجواری با بزرگترین دریاچه جهان، تضمینی برای امنیت آب شیرین نیست. تبخیر شدید فصلی، شیب تند دامنهها و ریزشهای جوی سیلآسا که بدون مهار شدن به دریا میریزند، مدیریت علمی منابع آب را در این استان به یک ضرورت حیاتی بدل کرده است. گلستان برای بقای کشاورزی و تأمین آب شرب پایدار خود، نیازمند حکمرانی هوشمند و همهجانبه بر چرخه آب است.
سدسازی و دغدغههای زیستمحیطی
توسعه زیرساختهای مهار آبهای سطحی همواره یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار در مناطق مختلف ایران به شمار رفته است. گلستان به عنوان یکی از قطبهای اصلی کشاورزی کشور، سالهاست که میان دوراهی توسعه سازهای و حفظ پایداری زیستمحیطی معلق مانده است. افزایش بارندگیها در برخی فصول، برخلاف انتظار، به بهبود وضعیت آبخوانها منجر نشده و بخش زیادی از این منابع ارزشمند به دلیل نبود زیرساختهای مناسب ذخیرهسازی، با سرعتی بالا از دسترس خارج شده و راهی دریا میشوند. این موضوع ضرورت بازنگری در سیستمهای ذخیرهسازی و روشهای نوین مدیریتی را دوچندان میکند.
بررسیهای کارشناسی نشان میدهد؛ سدسازی به تنهایی و بدون در نظر گرفتن پیوستهای محیطزیستی نمیتواند نسخه شفابخشی برای بحران آب گلستان باشد. در همین رابطه سیامک حمدیان، کارشناس محیطزیست با بیان اینکه مخالفت کارشناسان با پروژههای سنتی سدسازی ناشی از نگرانیهای عمیق درباره تغییر ساختار طبیعی حوضههای آبریز است، میگوید: «سدها برخلاف جریان طبیعی رودخانهها به عنوان مانعی در مسیر آب عمل کرده و باعث تغییر در نظام هیدرولوژی سطحی و زیرزمینی میشوند. در حالت طبیعی، بستر رودخانهها به دلیل ماهیت اسفنجی، بهترین محل برای تغذیه سفرههای زیرزمینی است. اما با احداث سد و ایجاد شبکههای انتقال نفوذناپذیر، ما عملاً با قطع فرایند تغذیه طبیعی آبخوانها مواجه شده و این فرصت حیاتی را از دست میدهیم. سدسازی علاوه بر تغییر مسیر جریان آب، میتواند منجر به تخریب پوشش گیاهی و از بین رفتن تنوع زیستی شود.»
از سوی دیگر، مسئله فرسایش خاک در اراضی بالادست، کارایی سدهای موجود را به شدت تهدید میکند. بر اساس آمارهای رسمی، نرخ رسوبگذاری در مخازن سدهای گلستان به دلیل تخریب پوشش گیاهی دامنهها بسیار فراتر از استانداردهای بینالمللی است. رمضان بهترک، معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، وضعیت رسوبگذاری را نگرانکننده توصیف کرده و میگوید: «طبق استانداردهای جهانی، سدها سالانه حدود یکدرصد با رسوب پر میشوند، در گلستان، به دلیل وجود ۴۵۰هزارهکتار اراضی حساس به فرسایش در شمال شرق استان، این نرخ به ۴درصد در سال رسیده است و این یعنی سدهای استان با هزینههای نجومی ملی، با سرعتی ۴برابر نرم جهانی به سمت مرگ مخزنی و از دست دادن کارایی خود پیش میروند. بندهای خاکی به مثابه فیلترهای نجاتبخش هستند، احداث ۲۶۳بند خاکی در بالادست سدهای مهم استان مانند بوستان و گلستان جزء اقدامات عملیاتی اداره کل منابع طبیعی گلستان محسوب میشود. ساخت سد بدون ایمنسازی بالادست، هدررفت سرمایه ملی است.»
با این حال، نیازهای روبه رشد جمعیت و ضرورت تأمین آب شرب و کشاورزی باعث شده است متولیان بخش آب همچنان بر تکمیل پروژههای نیمهتمام و مطالعه سدهای جدید پافشاری کنند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان با اشاره به توزیع نابرابر منابع آب در استان، توضیح میدهد: «درحال حاضر حدود ۴۵درصد از ظرفیت سدهای در حال بهرهبرداری استان آبگیری شده است، با وجود اراضی مستعد و گسترده کشاورزی در استان به دلیل کاهش بارندگی و محدودیت منابع آبی، در فصل کشت تابستانه امکان بهرهبرداری کامل از این اراضی وجود ندارد و این مسئله نشاندهنده عدم تعادل میان عرضه و تقاضای آب در استان است.»
ایرج حیدریان تصریح میکند: «سدهای موجود در استان با پدیده رسوبگذاری مواجه هستند که از این پدیده به عنوان مرگ خاموش سدها نام برده میشود؛ رسوبگذاری به مرور زمان موجب کاهش ظرفیت مفید مخازن میشود، از اینرو اجرای طرحهای علاجبخشی سدها یک ضرورت است. پیش از اجرای طرحهای علاجبخشی سدها، بهمنظور پیشگیری از رسوبگذاری در مخازن، اجرای طرحهای آبخیزداری در بالادست حوضههای آبریز یک ضرورت اساسی است.»
فرسودگی شبکهها و مدیریت هوشمند چاهها
در کنار بحران ذخیرهسازی، هدررفت آب در مسیرهای انتقال و شبکههای توزیع شهری و روستایی از دیگر چالشهای بزرگ استان است. بخش عمدهای از تلاشی که برای جمعآوری آب صورت میگیرد به دلیل لولههای فرسوده و کانالهای سنتی انتقال آب به هدر میرود.
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار گلستان با تأکید بر اقدامات زیربنایی دولت میگوید: «کاهش شدید نزولات جوی در سالهای اخیر و تغییرات اقلیمی، استان گلستان را با محدودیت منابع آب روبهرو کرده و مدیریت مصرف را به یک ضرورت تبدیل کرده است. معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار گلستان با اشاره به اینکه بخش عمده منابع آب در کشاورزی مصرف میشود، از کشاورزان خواست با توجه به شرایط کمآبی از کشت دوم، بهویژه شالیکاری، خودداری کنند.»
سیدمحمد حمیدی تأکید میکند حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد آب به دلیل فرسودگی شبکههای توزیع هدر میرود و اصلاح این شبکهها با جدیت در دستور کار قرار دارد تا از هدررفت منابع آبی جلوگیری شود.
کشاورزی، کانون اصلی برنامههای اصلاحی
واقعیت این است که بخش کشاورزی با مصرف بیش از ۹۰درصد منابع آب، کانون اصلی برنامههای اصلاحی است. پایین بودن راندمان آبیاری سنتی در گلستان، ضرورت تغییر رفتارهای بهرهبرداری را ایجاب کرده است. مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان با تشریح جزئیات اجرای طرحهای نظارتی در این بخش بیان میکند: «طرح هوشمندسازی کنتور چاههای کشاورزی با هدف مدیریت مصرف و مقابله با تنش آبی در استان آغاز شده است. حدود ۹۰درصد منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود و راندمان مصرف آب در این بخش حدود ۳۰درصد است، از این رو توسعه روشهای نوین آبیاری، افزایش بهرهوری و اصلاح الگوی کشت باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد تا از هر مترمکعب آب، محصول اقتصادی و قابل قبولی تولید شود.»
به گفته حیدریان، نصب کنتورهای هوشمند زمینه رعایت سهمیههای تعیینشده در پروانههای بهرهبرداری و اصلاح الگوی کشت را فراهم میکند و در صورت مصرف بیش از میزان مجاز، آب و برق چاههای کشاورزی مطابق ضوابط به صورت خودکار قطع خواهد شد
