جوان آنلاین: توماس هابز ۳۷۵ سال قبل در لویاتان نوشته بود پیمانها بدون چکاچک شمشیرها، چیزی بیش از کلمات نیستند. ایران این جمله هابز را ظرف هفده، هجده ساعت، یعنی در فاصله حمله یکشنبه صبح به ضاحیه تا حدود ۳۰ دقیقه بامداد دوشنبه، با موشکهایش معنی کرد و در نبرد با یک ابرقدرت و یک قدرت هستهای، یک پیروزی نمایان رقم زد. اسرائیل صبح یکشنبه به لبنان حمله کرده بود و تهران طبق وعده، تهدید میکرد به تلافی حمله، سرزمینهای اشغالی را به موشک خواهد بست، تهدیدی که دونالد ترامپ را برای حفظ توافقی که او ۹۹ درصد آن را نهایی میدانست، به صرافت انداخت: «این میتواند آغاز یک صلح طولانی و زیبا باشد، بیایید آن را خراب نکنیم!» شامگاه یکشنبه، کار به جایی رسید که ترامپ در مقام رئیسجمهور امریکا، علناً لب به شماتت نتانیاهو گشود، از تهران درخواست کرد اسرائیل را موشکباران نکند و همزمان، در حالی که شمارش معکوس پرتاب موشکهای ایران به اسرائیل شروع شده بود، برای حفظ توافق نخست وزیر اسرائیل را در منگنه گذاشت. سرانجام حوالی ۳۰ دقیقه بامداد دوشنبه ۲۵ خرداد ۱۴۰۵، در حالی که تنها یک قدم و شاید کمتر از یک قدم، تا فرود داموکلس موشکی تهران بر سر اسرائیل مانده بود، رئیسجمهور امریکا با نرمشی قابلتوجه، هم خودش به توافق رضایت داد و هم نخستوزیر آتشافروز اسرائیل را وادار کرد به آن تمکین کند، هرچند هنوز هم هیچ اتفاقی دور از ذهن نیست. معاون رئیسجمهور امریکا اثر موشکهای ایران در توافق بامداد دوشنبه را به صریحترین شکل ممکن توصیف کرده است: «بعد از حمله اسرائیلیها به بیروت، ما شواهد زیادی دیدیم که نشان میداد ایرانیها قصد دارند تعداد زیادی موشک به سمت اسرائیلیها پرتاب کنند.»
یکشنبه شب به فاصله ۱۲ ساعت بعد از حمله رژیم صهیونیستی به ضاحیه بیروت، در حالی که اسرائیلیها خود را برای حمله موشکی ایران آماده میکردند، یکباره ورق برگشت و این رویارویی به شکلی ناباورانه منجر به توافق ایران و امریکا در اولین ساعت بامداد روز دوشنبه شد. ساعاتی قبل از توافق، دونالد ترامپ رئیسجمهور امریکا که خود را در آستانه توافق با ایران میدید، ماجراجویی یکشنبه صبح بنیامین نتانیاهو در بیروت را به باد انتقاد گرفته و گفته بود: «حمله امروز صبح به بیروت نباید انجام میشد، به ویژه در روزی خاص که ما اینقدر به توافق صلح با ایران نزدیک هستیم.» در حالی که سیانان گزارش کرده که ترامپ از حمله اسرائیل به لبنان خشمگین و در تماس تلفنی با نتانیاهو، الفاظ رکیکی استفاده کرد، موضعگیری علنی ترامپ نشان داد که تنش لفظی این دو چقدر گسترش یافته است: «نمیدانم چرا نتانیاهو به بیروت حمله کرد و این مرا عصبانی کرد. به نتانیاهو گفتم که فاقد عقل و خرد است... از نتانیاهو پرسیدم که در لبنان چه غلطی میکنی؟!» رئیسجمهور امریکا بعداً نیز به نیویورکتایمز گفت: «کنار آمدن با نتانیاهو فوقالعاده دشوار است و او باید از ما بسیار سپاسگزار باشد، زیرا اگر ایران سلاح هستهای داشت، اسرائیل وجود نداشت.» ترامپ گفت که «از ایران میخواهم حملات اسرائیل به حومه بیروت را تلافی نکند! از نتانیاهو خواستم دیگر به لبنان حمله نکند.» بعد از چند ساعت مذاکرات تلفنی و رد و بدل شدن پر تنش پیامها، در حالی که همه شواهد و قرائن نشان میداد ایران خود را برای حمله به اسرائیل آماده میکند، ترامپ با یک عقبنشینی آشکار، تهران را متقاعد کرد که از حمله به اسرائیل خودداری کند و وضعیتی که میرفت به یک تصاعد تنش و رویارویی منجر شود، به توافق طرفین منجر شد. در حالی که یک هیئت قطری تا شامگاه یکشنبه برای نهایی کردن توافق در تهران حضور داشت، منابع ایرانی از امتیازات دقیقه نودی ترامپ خبر دادهاند. یک منبع به فارس گفت که بعد از حمله به ضاحیه، ایران «آماده میشد که از چند جبهه حملات گستردهای» به اسرائیل کند «اما با ورود مجدد ترامپ و امتیازهایی که در ازای عدم حمله ایران به اسرائیل ارائه شد، تیم مذاکرهکننده قانع شد که این توافق در راستای منافع کشور و منافع مردم لبنان است.» در «لحظه آخر» تغییراتی در متن تفاهمنامه اعمال شد که «مهمترین» تغییرات عبارت بودند از: «برداشته شدن فوری محاصره دریایی (به جای بازه ۳۰روزه که قبلاً توافق شده بود) و پایان جنگ و عملیات نظامی در همه جبههها و همه مناطق لبنان و ضرورت احترام به تمامیت ارضی این کشور...» این منبع گفته که یکی از تغییراتی که «در لحظات آخر مذاکرات» در متن تفاهمنامه اعمال شد مسئله «اعمال حاکمیت ایران و عمان» بر تنگه هرمز بهصورت «قطعی و مصرح» بود. حالا نوشته شده است که «آینده اداره خدمات دریانوردی در تنگه هرمز توسط ایران و عمان تعیین میشود؛ تصریح استفاده از اصطلاح «خدمات دریایی» یعنی تثبیت دریافت هزینه برای ایران توسط امریکا.» محمد مرندی، چهره نزدیک به تیم مذاکرهکننده ایرانی میگوید: «این حمله (به ضاحیه) بود که ترامپ را وادار کرد خواستههای ایران، به ویژه در مورد لبنان را بپذیرد. حماقت نتانیاهو نتیجه معکوس داد!»
امضا در ژنو؟ سکوت در تهران!
حدود ساعت ۳۰ دقیقه بامداد روز دوشنبه نخستوزیر پاکستان به عنوان میانجی بین تهران و واشینگتن اعلام کرد: «پس از مذاکرات فشرده، خرسندیم که دستیابی به توافق صلح بین ایالات متحده امریکا و جمهوری اسلامی ایران را اعلام کنیم. دو طرف توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان را اعلام کردند» و با فاصله کم، دونالد ترامپ رئیسجمهور امریکا نیز، در یک توییت، دستیابی به توافق را تأیید کرد: «توافق با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شده است. به همه تبریک میگویم! من به طور کامل بازگشایی رایگان تنگه هرمز را مجاز میدانم و همزمان مجوز رفع فوری محاصره نیروی دریایی ایالات متحده را صادر میکنم. کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان یابد.» متعاقباً دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی ایران (شعام) نیز دستیابی به توافق را اعلام کرد: «جمهوری اسلامی ایران در پرتو راهبری رهبر شهید خویش، تفوق خود در برابر دشمن امریکایی صهیونی را تکمیل کرده و ذیل تدابیر رهبری عالی قدر نظام (حفظهاللهتعالی)، حمایتهای آحاد مردم و تلاش مجاهدانه رزمندگان اسلام، به دنبال یک دوره مذاکرات دشوار و فشرده چند ماهه، و بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی، متن یادداشت تفاهم در خصوص مذاکرات پایان جنگ (مذاکرات اسلامآباد) را میان ایران و امریکا در شامگاه ۲۴ خرداد ماه، نهایی کرد.» شعام میگوید که بر اساس توافقات انجام شده، جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان به صورت فوری و دائمی پایان یافته و به علاوه، محاصره دریایی علیه ایران بلافاصله و به طور کامل خاتمه مییابد، امضای این یادداشت تفاهم در روز جمعه ۲۹ خرداد به طور رسمی انجام خواهد شد.» به گفته شعام، مذاکرات برای توافق نهایی، به پس از اجرای تعهدات طرف مقابل وفق یادداشت تفاهم موکول خواهد شد. قرارگاه خاتم الانبیا هم درباره توافق گفته است: «مردم مقاوم و سربلند ایران و فرزندان دلاور و شجاع ملت در نیروهای مسلح مقتدر کشور و جبهه مقاومت با عنایت پروردگار متعال و تحت تابعیت فرمانده معظم کل قوا مدظلهالعالی با تحمیل اراده الهی و پولادین خود به دشمنان زبون امریکایی و صهیونیستی با قدرت ثابت کردند که راهی جز پذیرش شکست و تسلیم در برابر مردم مبعوث شده و جنود پروردگار متعال ندارند.»
در حالی که توافق به طور رسمی روز جمعه این هفته با حضور مقامهای ایرانی و امریکایی در ژنو امضا خواهد شد، نیویورکتایمز گفته که محمدباقر قالیباف مذاکرهکننده ارشد ایران و عباس عراقچی وزیر امور خارجه برای توافق با جیدی ونس به ژنو سفر میکنند، خبری که البته هنوز از طرف مقامهای ایرانی تأیید نشده است. دونالد ترامپ گفته که او هم به حضور در این مراسم فکر میکند! یک منبع در دفتر نخستوزیر پاکستان روز دوشنبه به «الجزیره» گفته که شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان نیز، شخصاً در مراسم امضای توافق شرکت خواهد کرد. این در حالی است که یک منبع آگاه گفته نمایندگان ایران و امریکا پیش از امضای تفاهمنامه حاصل شده میان دو طرف در سوئیس، جلسات مقدماتی در دوحه برگزار خواهند کرد.
مفاد توافق
توافق به دست آمده بین ایران و امریکا که تحت نام یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای اسلامآباد به دست آمده به جنگ در همه جبههها با تأکید بر لبنان پایان میدهد، باعث گشایش تنگه هرمز از طرف ایران و رفع محاصره امریکا از بنادر ایران میشود و اصولی کلی درباره توافق بعدی دارد که بر مسئله هستهای و رفع تحریمها متمرکز خواهد بود.
توقف فوری و دائمی جنگ: بند نخست این توافق بر «توقف فوری و دائمی درگیریها در همه جبههها، از جمله لبنان» تأکید دارد که فراتر از یک آتشبس موقت بوده و خواست اصلی ایران از همان ابتدا بوده است.
بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره: طبق بندهای ۳ و ۵، امریکا متعهد شده است ظرف ۳۰ روز محاصره دریایی را به طور کامل بردارد و تنگه هرمز نیز در همین بازه زمانی «بر اساس ترتیبات ایران» بازگشایی شود.
تعهدات نظامی امریکا: در بندهای ۲ و ۴، امریکا متعهد شده که به حاکمیت ایران احترام بگذارد، در امور داخلی آن دخالت نکند و نیروهای نظامی خود را از «پیرامون ایران» خارج کند.
لغو تحریمها و رفع موانع مالی: بر اساس بندهای ۶ و ۱۱، تحریمهای فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران تعلیق شده و دسترسی ایران به منابع مالی آن آزاد میشود. همچنین در یک دوره ۶۰ روزه برای مذاکرات نهایی، موافقت شده که ۲۴ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده آزاد شود که نیمی از آن پیش از شروع این مذاکرات باید در اختیار ایران قرار گیرد.
مذاکرات ۶۰روزه برای توافق نهایی: بند هشتم توافق، یک دوره ۶۰ روزه را برای رسیدن به یک توافق نهایی جامع در نظر گرفته است. در این مرحله است که «مسئله هستهای» و «رفع کامل تحریمهای اولیه، ثانویه و قطعنامههای بینالمللی» مورد بحث و مذاکره قرار خواهد گرفت. چالشهای دیگر، مانند برنامه موشکی ایران و حمایت از نیروهای مقاومت، در این مرحله از دستور کار خارج شدهاند.
ضمانتهای اجرایی و نظارت: بندهای ۱۲ و ۱۳ توافق، بر ایجاد «سازوکاری برای نظارت بر اجرای تعهدات» و همچنین «تصویب توافق نهایی توسط شورای امنیت سازمان ملل» تأکید دارند تا از امنیت و اعتبار آن اطمینان حاصل شود.
سنگینی پیروزیپنداران ایران کنار بدبینی
دونالد ترامپ رئیسجمهور امریکا، توافق را به تولد ۸۰سالگی خود پیوند زد و آن را «یک هدیه تولد» برای خود توصیف کرد. جی. دی. ونس (معاون رئیسجمهور)، توافق را زمینهساز «عصر جدیدی برای خاورمیانه» دانسته و گفته که این توافق حاوی «تضمینی مبنی بر اینکه ایران هرگز سلاح هستهای تولید، خریداری یا به دست نخواهد آورد» است. ونس گفته که ترامپ خواهان این است که در مورد ایران ورق برگردد و گفته که هنوز جزئیات زیادی بین ایران و امریکا حل و فصل نشده است. در حالی که رابرت آدرهولت جمهوریخواه حامی ترامپ گفته که این توافق در مقایسه با برجام، محدودیتهای بیشتری بر برنامه هستهای ایران تحمیل خواهد کرد، لیندسی گراهام سناتور نزدیک به ترامپ، واکنشی توأم با احتیاط نشان داده و گفته که توافق باید در کنگره تأیید شود. او هشدار داد: «من تا حدودی نگرانم که تفسیر ایران از این توافق، متفاوت از آن چیزی باشد که تیم مذاکرهکننده امریکایی ادعا میکند.» راجر ویکر رئیس کمیته نیروهای مسلح به شدت با توافق مخالف است و آن را یک «فاجعه» توصیف کرده است. هاکیم جفریس، رهبر اقلیت مجلس نمایندگان گفته که «هیچ دلیلی برای باور به رئیسجمهور وجود ندارد» و گفت که ایران «اکنون قویتر از قبل از جنگ» است؛ و سث مولتون عضو کمیته نیروهای مسلح، توافق را «یک سند تسلیم از دونالد ترامپ به رهبر عالی ایران» خواند و پرسید: «چگونه این یک پیروزی است؟» در میان تحلیلگران، وزن کسانی که توافق را پیروزی ایران میدانند، به طور قابل توجهی بیشتر است. عبدالعزیز ساجر رئیس مرکز پژوهشهای خلیج فارس با لحنی صریحتر و انتقادی نسبت به ایالات متحده گفته است: «آنها (امریکاییها) از «تسلیم بیقید و شرط» به یک یادداشت تفاهم رسیدند. آنها تسلیم شدند. آنها گفتند رژیم ایران را تغییر میدهند - نتوانستند. آنها گفتند پرونده موشکی و هستهای را حل میکنند - این اتفاق نیفتاد.» آوی اشکنازی، تحلیلگر روزنامه معاریو، توافق را یک شکست برای اسرائیل و یک موفقیت برای ایران میداند. او میگوید: «شکست عظیم است، فروپاشی واقعی است و ایران بزرگترین برنده است.» بن کاسپیت (Ben Caspit) نیز توافق بامداد دیروز را یک «شکست سیاسی جدی» برای اسرائیل میداند: «شکست سیاسی بزرگتر از پیروزیهای نظامی است. نتانیاهو خود را گروگان ترامپ کرده و اسرائیل را با خود کشانده است.» فواز گرگز (Fawaz Gerges) – استاد روابط بینالملل مدرسه اقتصاد لندن - (LSE) گفته که کشورهای حاشیه خلیج فارس «امیدوار بودند که ایالات متحده تغییر رژیم ایجاد کند. اما عکس آن اتفاق افتاد. اکنون رهبران عرب خلیج فارس بیشتر از همیشه دریافتهاند که نمیتوانند برای تأمین امنیت یا ثبات به ایالات متحده یا اسرائیل تکیه کنند.» لی زیکسین پژوهشگر آکادمی چین برای مطالعات بینالمللی به ثبات مندی توافق بدبین است و آن را صرفاً یک «آتشبس موقت» میداند نه یک توافقنامه صلح جامع. او تأکید میکند که سه مانع اصلی بر سر راه اجرای بلندمدت آن وجود دارد: ۱) مخالفت اسرائیل، ۲) اختلاف بر سر مسائل هستهای و ۳) فشارهای داخلی بر هر دو دولت.
