جوان آنلاین: افزایش زودهنگام دما در استانهای مرکزی و جنوبی کشور از ابتدای خرداد، زنگ هشدار تازهای برای مدیریت مصرف انرژی به صدا درآورده است. در یزد، کرمان، خراسان جنوبی و سیستانوبلوچستان، شدت گرما نهتنها فشار بر شبکه برق را بالا برده، بلکه مصرف آب را نیز بهدلیل افزایش نیاز خانگی، کشاورزی و سرمایشی بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، کارشناسان معتقدند انرژی خورشیدی و بادی میتواند بخش مهمی از کمبود برق را در این مناطق جبران کند؛ بهویژه در استانهایی که از تابش گسترده خورشید و اقلیم مناسب برای تولید برق پاک برخوردارند. با این حال، پیش از توسعه گسترده نیروگاههای جدید، این استانها باید بهطور جدی بر صرفهجویی کامل در مصرف برق و آب، اصلاح الگوی مصرف و استفاده از ظرفیت ساختمانهای اداری، آموزشی و مسکونی برای نصب پنلهای خورشیدی متمرکز شوند؛ مسیری که میتواند استانهای مرکزی و جنوبی کشور را به کانون تولید انرژی پاک کشور تبدیل کند.
تابستان هنوز بهطور رسمی آغاز نشده، اما بسیاری از استانهای مرکزی و جنوبی ایران از هماکنون زیر سایه گرمای شدید قرار گرفتهاند. افزایش دمای هوا در خردادماه، در حالی یک پدیده اقلیمی متصور میشود که مستقیماً به یک مسئله اقتصادی و زیرساختی تبدیل شده است. هر درجه افزایش دما، تقاضا برای استفاده از کولر، چیلر، پمپهای آب و سامانههای سرمایشی را بالا میبرد و این، یعنی فشار بیشتر بر شبکه برق، افت پایداری تأمین انرژی و در برخی مناطق، افزایش احتمال خاموشی یا محدودیت بار. در استانهایی مانند یزد و کرمان که اقلیم گرم و خشک دارند، گرمای زودهنگام بهویژه در شهرها و مناطق روستایی، هم مصرف برق را بالا میبرد و هم نیاز به آب را بیشتر میکند. این وضعیت در خراسان جنوبی و سیستانوبلوچستان نیز با شدت متفاوت، اما اثر مشابه دیده میشود. در چنین شرایطی، خانوارها، ادارات، مراکز درمانی و بخش کشاورزی همزمان به انرژی بیشتری نیاز پیدا میکنند. نتیجه آن است در روزهایی که دما رو به افزایش میرود، شبکه برق ملی با یک تقاضای مضاعف مواجه میشود؛ تقاضایی که اگر از پیش برای آن برنامهریزی نشده باشد، به چالش جدی تبدیل خواهد شد.
اهمیت انرژی پاک در استانهای خشک
ایران از نظر منابع خورشیدی، یکی از کشورهای ممتاز منطقه است و استانهای مرکزی و شرقی و جنوبی آن بیشترین بهره را از این مزیت طبیعی میبرند. یزد و کرمان در کنار خراسان جنوبی و سیستانوبلوچستان بهواسطه تعداد بالای روزهای آفتابی، تابش مؤثر خورشید و زمینهای وسیع و بعضاً کمتراکم، از بهترین نقاط کشور برای تولید برق خورشیدی بهشمار میروند. این مزیت طبیعی، در شرایطی که مصرف برق در تابستان به اوج میرسد، اهمیت دوچندان پیدا میکند. انرژی خورشیدی در این استانها فقط یک گزینه مکمل نیست، بلکه بخشی از راهحل ساختاری برای عبور از بحران تقاضای برق است. از سوی دیگر، در برخی نواحی بادخیز سیستانوبلوچستان و بخشهایی از شرق کشور، انرژی بادی نیز میتواند در کنار خورشید وارد سبد تولید شود و تنوع منابع را افزایش دهد. ترکیب این دو منبع، یعنی خورشید و باد، بهویژه برای مناطقی که با گرمای شدید، کمآبی و رشد مصرف روبهرو هستند، یک مزیت راهبردی محسوب میشود. کارشناسان انرژی میگویند، این استانها باید ابتدا به سمت کاهش مصرف و مدیریت هوشمند انرژی بروند، زیرا هر واحد برق صرفهجوییشده، بهمعنای کاهش فشار بر شبکه و آزاد شدن ظرفیت برای توسعه پایدارتر است. صرفهجویی در مصرف آب نیز در همین چارچوب اهمیت دارد، چون تولید برق در بسیاری از روشهای متعارف، خود به مصرف آب وابسته است و این مسئله در مناطق کمآب میتواند بحران را تشدید کند.
پروژهها و ظرفیتهای موجود
یزد در سالهای اخیر به یکی از مهمترین پایگاههای توسعه انرژی خورشیدی کشور تبدیل شده است. وجود زمینهای مناسب، تابش بالا و استقبال نسبی بخش خصوصی، این استان را به مقصدی طبیعی برای سرمایهگذاری در نیروگاههای فتوولتائیک بدل کرده است. در برخی شهرها و شهرکهای صنعتی یزد نیز استفاده از پنلهای خورشیدی روی سقف سولهها، ساختمانهای خدماتی و واحدهای تولیدی در دستور کار قرار گرفته و تجربه شده است. هرچند سهم برق خورشیدی در سبد کل برق مصرفی استان هنوز بهمراتب پایینتر از نیاز واقعی است، اما مسیر توسعه آن روشن است و زیرساختهای اولیه شکل گرفتهاند.
در کرمان نیز ظرفیتهای خورشیدی بسیار قابلتوجه است. وسعت استان، شدت تابش مناسب و پراکندگی مناطق با قابلیت نصب نیروگاههای بزرگ، کرمان را در ردیف استانهای مهم برای توسعه انرژی پاک قرار داده است. در سالهای اخیر، پروژههای متعددی در حوزه انرژی خورشیدی در این استان مطرح شده و بخشی از برق مورد نیاز صنایع یا مراکز اداری از این مسیر تأمین شده یا قابلیت تأمین دارد. با اینحال، هنوز سهم انرژی خورشیدی از مجموع برق مصرفی کرمان بهگونهای نیست که بتوان آن را پاسخ نهایی به تقاضای رو به رشد استان دانست. کارشناسان بر این باورند که کرمان برای عبور از دورههای اوج مصرف، علاوه بر توسعه نیروگاههای خورشیدی، باید به سمت مصرف بهینه، نصب سامانههای پشتبامی و مدیریت بار در ساعات پیک حرکت کند.
فرصتهای کمتر دیدهشده
خراسان جنوبی از نظر تابش خورشید و گستره زمینهای مناسب، یکی از مستعدترین استانهای کشور برای تولید برق خورشیدی است. در بسیاری از نقاط این استان، ویژگیهای اقلیمی آنقدر مناسب است که نصب نیروگاههای مقیاس متوسط و بزرگ میتواند بازده اقتصادی قابل قبولی داشته باشد. با وجود این، توسعه واقعی در این بخش همچنان نیازمند سرمایهگذاری، تسهیل مجوزها و ایجاد جذابیت برای بخش خصوصی است. در سیستانوبلوچستان، علاوه بر انرژی خورشیدی، انرژی بادی نیز یک مزیت طبیعی مهم بهشمار میرود. برخی نواحی این استان بهدلیل جریانهای باد و شرایط جغرافیایی خاص، امکان بهرهگیری از توربینهای بادی را دارند. همین ویژگی باعث میشود که این استان، در کنار خورشید، از ترکیب انرژیهای تجدیدپذیر بهرهمند شود و تنوع تولید خود را افزایش دهد. با این حال، سهم فعلی انرژیهای تجدیدپذیر در تأمین برق این استان نیز هنوز محدود است و بخش عمده نیاز از شبکه سراسری و نیروگاههای متعارف تأمین میشود. در واقع، مزیت اصلی این استانها نه در وضعیت فعلی تولید، بلکه در ظرفیت بالقوه آنهاست، یعنی اگر سیاستگذاری مناسب، سرمایهگذاری پایدار و برنامهریزی مبتنی بر اقلیم در دستور کار قرار گیرد، این چهار استان میتوانند به جای مصرفکننده صرف انرژی، به قطبهای تولید برق پاک تبدیل شوند.
از پشتبام تا شهرک خورشیدی
کارشناسان معتقدند، در نخستین گام، باید حرکت از ساختمانهای اداری، آموزشی و مسکونی شروع شود و نصب پنلهای خورشیدی در آنها اجباری شود. بهویژه در مناطقی که تابش خورشید بالا و هزینه سرمایش قابلتوجه است، پشتبامها و سطوح بلااستفاده ساختمانها میتوانند به نیروگاههای کوچک، اما مؤثر تبدیل شوند. این روش هم از نظر پراکندگی تولید برق اهمیت دارد و هم از نظر کاهش فشار بر شبکه انتقال و توزیع.
پس از آن، دولت و بخش خصوصی باید به سمت احداث شهرکهای بزرگ تولید برق خورشیدی بروند؛ شهرکهایی که در آنها زیرساخت اتصال به شبکه، نگهداری، سرمایهگذاری و بهرهبرداری بهصورت متمرکز و حرفهای طراحی شده باشد. چنین رویکردی میتواند بهمرور، استانهایی مانند یزد و کرمان را از مصرفکننده عمده برق در ساعات پیک به تولیدکننده قابلاتکای انرژی پاک تبدیل کند.
ناگفته نماند که این روند باید همراه با فرهنگسازی عمومی، تعرفهگذاری هوشمند، نوسازی تجهیزات سرمایشی و اصلاح الگوی مصرف آب باشد. اگر قرار است انرژی خورشیدی به چارهای واقعی برای کمبود برق در استانهای گرم بدل شود، این مسیر تنها با نصب چند پنل روی چند ساختمان محقق نمیشود، بلکه نیازمند یک نقشه راه جامع، پیوسته و متناسب با اقلیم هر استان است.
