جوان آنلاین: بارشهای قابل توجه پاییز و زمستان امسال در آذربایجانغربی، پس از چند سال خشکسالی متوالی، نشانههایی روشن از بازگشت تدریجی حیات به زیستبومهای آبی استان را نمایان کرده است؛ بارشهایی که نهتنها زمینهای کشاورزی و منابع آب سطحی را تقویت کرده بلکه بار دیگر تالابهای فصلی و دائمی، بهویژه تالابهای اقماری دریاچه ارومیه را به مدار طبیعی خود نزدیک کرده است. افزایش روانابها، آبگیری مجدد تالابهایی که سال گذشته خشک یا نیمهخشک بودند و بهبود شرایط اکولوژیکی زیستگاههای پرندگان مهاجر، تصویری تازه از اثر مستقیم بارشها بر احیای سرمایههای طبیعی شمالغرب کشور ترسیم میکند. تالابها در آذربایجانغربی به عنوان یک پهنه آبی، حلقهای حیاتی در زنجیره احیای دریاچه ارومیه هستند که مسئولیت مهار ریزگردها، تعدیل اقلیم محلی و حفظ تنوع زیستی منطقه را نیز بر عهده دارند. با این حال، کارشناسان و مسئولان محیطزیست تأکید دارند بارشهای مناسب اگرچه فرصتی کمنظیر برای احیای تالابها فراهم کرده، اما تداوم این وضعیت منوط به مدیریت هوشمند منابع آب، تأمین پایدار حقآبه تالابها و مراقبت مستمر از این زیستبومهای حساس است؛ چراکه بدون حفاظت و مدیریت، این فرصت اقلیمی نیز میتواند بهسادگی از دست برود.
آذربایجانغربی با برخورداری از ۴۰تالاب دائمی و فصلی و همچنین شش تالاب ثبتشده در کنوانسیون بینالمللی رامسر، یکی از استانهای کمنظیر کشور در حوزه تنوع زیستبومی تالابی محسوب میشود. بارشهای زمستانی امسال، نقش تعیینکنندهای در بهبود شرایط این تالابها، بهویژه تالابهای واقع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه داشته است. افزایش سطح آب در این اکوسیستمها، نهتنها به بازگشت تدریجی پوشش گیاهی کمک کرده، بلکه شرایط زیستی گونههای جانوری و پرندگان مهاجر را نیز به شکل محسوسی بهبود بخشیده است. هر بارش مؤثر، فرصتی تازه برای بازسازی اکوسیستمهای آسیبدیده و تقویت تعادل طبیعی منطقه فراهم میکند؛ تعادلی که اثرات آن در کاهش گردوغبار، بهبود کیفیت هوا و ارتقای سلامت محیطزیست کاملاً ملموس است.
تالابهای اقماری در مسیر احیا
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجانغربی با اشاره به تأثیر مستقیم بارندگیهای اخیر بر وضعیت تالابها میگوید: «بعد از بارندگیهای اخیر، تالابهای استان بهویژه تالابهای اقماری دریاچه ارومیه آبگیری شدهاند و درحال حاضر شاهد شرایط مطلوبتری برای این زیستبومها هستیم. این وضعیت نشان میدهد؛ اگر بارشها با مدیریت صحیح منابع آب همراه شود، امکان بازگشت تدریجی تالابها به چرخه طبیعی وجود دارد.»
حجت جباری ادامه میدهد: «تالاب کانیبرازان مهاباد، تالاب سولدوز و تالاب حسنلو در شهرستان نقده اکنون در وضعیت مناسبی قرار دارند و برخی تالابهایی که در مسیر رودخانهها واقع شدهاند نیز شرایط بهتری پیدا کردهاند. امیدواریم با تداوم بارشها در هفتههای آینده، این روند بهبود ادامه یابد.»
با وجود بهبود وضعیت بسیاری از تالابها، برخی زیستبومهای آبی استان هنوز بهطور کامل آبگیری نشدهاند. مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجانغربی در اینباره توضیح میدهد: «تالابهایی مانند دورگهسنگی و قوپیباباعلی در شهرستان نقده هنوز بهطور کامل آبگیری نشدهاند که علت اصلی آن، کمبود بارندگیهای پاییزه و زمستانه در سال گذشته بوده است. این تالابها بهشدت به روانابها و ذوب برفها وابستهاند.»
وی میگوید: «پیشبینی ما این است که با آب شدن برفها و افزایش روانابها در ماههای پایانی سال آبی، این تالابها نیز دوباره آبگیری شوند و به چرخه طبیعی خود بازگردند.»
پیگیری حقآبه، شرط تداوم حیات
جباری با تأکید بر نقش حیاتی حقآبه تالابها میگوید: «تأمین حقآبه زیستمحیطی تالابها یکی از اولویتهای اصلی ماست و در این زمینه پیگیریهای مستمری انجام شده است. خوشبختانه سازمان آب منطقهای استان نیز همکاری مناسبی داشته و این همراهی نقش مهمی در بهبود وضعیت تالابها ایفا کرده است.»
به گفته وی، بدون اختصاص پایدار حقآبه، حتی سالهای پربارش نیز نمیتواند تضمینکننده بقای تالابها باشد و هرگونه برداشت بیرویه یا تغییر کاربری اراضی پیرامونی، تهدیدی جدی برای این زیستبومها محسوب میشود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجانغربی با اشاره به روند آبگیری تالابهای اقماری دریاچه ارومیه اظهار میکند: «درحال حاضر، بیش از هفت تالاب مهم استان که اغلب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار دارند، در حال آبگیری هستند. تالابهایی مانند قوپیباباعلی، کانیبرازان، قرهگل، طالقان، حسنلو، سولدوز و درگهسنگی که سال گذشته خشک شده بودند، اکنون دوباره در مسیر احیا قرار گرفتهاند.» وی تأکید میکند: «بر اساس تأکید دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، برنامه آبگیری ۱۴تالاب اقماری در استان در دستور کار قرار دارد و با توجه به بارشهای مناسب اخیر، این روند تا پایان سال آبی ادامه خواهد داشت.»
نقش مدیریت فنی در احیای تالابها
بارشهای زمستانی امسال، فرصتی ارزشمند برای احیای تالابهای آذربایجانغربی و تقویت روند نجات دریاچه ارومیه فراهم کرده است؛ فرصتی که ثمرات آن در آبگیری تالابهای اقماری، بازگشت پرندگان مهاجر و بهبود شرایط اکولوژیکی منطقه بهوضوح دیده میشود. با این حال، کارشناسان تأکید دارند؛ تداوم این وضعیت، بیش از هر چیز به مدیریت پایدار منابع آب، تأمین مستمر حقآبه تالابها و مشارکت جوامع محلی در حفاظت از این زیستبومها وابسته است؛ چراکه تالابها، سرمایههای خاموشی هستند که بقای آنها، تضمینکننده تعادل محیط زیست و آینده زیستپذیر استان خواهد بود. مدیرکل حفاظت محیطزیست استان با اشاره به اقدامات اجرایی انجامشده، میگوید: «در سالجاری، لایروبی مسیرهای منتهی به تالابها یکی از اقدامات مهم بوده که با همکاری دستگاههای مرتبط اجرا شده است. تاکنون حدود ۴ کیلومتر از مسیرهای آبرسانی به تالابهای استان لایروبی شده تا جریان آب با سهولت بیشتری به پیکره تالابها برسد.» وی ادامه میدهد: «این اقدامات در کنار مدیریت حقآبه و پایش مستمر وضعیت زیستمحیطی تالابها، نقش مهمی در احیای تدریجی و پایدار این زیستبومها دارد.»
از تنوع زیستی تا گردشگری طبیعی
شش تالاب آذربایجانغربی در فهرست کنوانسیون رامسر ثبت شدهاند؛ تالابهایی که برخی از آنها در شهرستان نقده واقع شده و از زیستگاههای مهم پرندگان آبزی و کنارآبزی به شمار میروند.
تالابهای بینالمللی حسنلو، یادگارلو، کانیبرازان و درگهسنگی در کنار تالابهای مهمی مانند سولدوز، زاویهسفلی، کونیکور و قرهبولاغ، زیستگاه گونههای نادر گیاهی و جانوری هستند و ورود سالانه پرندگان مهاجر، بهویژه قوها و فلامینگوها، جایگاه این تالابها را در شبکه زیستمحیطی منطقه تقویت کرده است. تالابهای آذربایجانغربی، فراتر از کارکردهای زیستمحیطی، بهعنوان یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری طبیعی و اقتصاد سبز استان شناخته میشوند. این استان با برخورداری از تالابهای بینالمللی ثبتشده در کنوانسیون رامسر، از جمله کانیبرازان، حسنلو و درگهسنگی، هر ساله میزبان هزاران پرنده مهاجر است؛ ظرفیتی که میتواند به موتور محرک جذب گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود.
آبگیری مجدد تالابها درپی بارشهای مناسب سال آبی جاری، زمینه رونق پرندهنگری، اکوتوریسم، گردشگری روستایی و مشاغل خرد محلی را فراهم کرده است. حضور گردشگران در پیرامون تالابها، بهطور مستقیم موجب افزایش تقاضا برای خدمات بومی، اقامتگاههای محلی، صنایعدستی و محصولات کشاورزی منطقه میشود و نقش مهمی در ایجاد اشتغال پایدار ایفا میکند. کارشناسان معتقدند؛ توسعه هدفمند گردشگری تالابی، علاوه بر کاهش فشار بر منابع طبیعی، میتواند به تنوعبخشی اقتصاد استان و افزایش درآمد جوامع محلی منجر شود. در این میان، حفاظت از تالابها، تأمین حقآبه زیستمحیطی و سرمایهگذاری در زیرساختهای گردشگری، شرط اصلی تبدیل این ظرفیت طبیعی به یک فرصت اقتصادی پایدار برای آذربایجانغربی است. مسئولان استانی در سیستانوبلوچستان اعلام کردهاند؛ با بهبود وضعیت آبگیری، بهویژه در تالابهای کانیبرازان و سولدوز، شرایط برای پرندهنگری و گردشگری طبیعی فراهم شده و انتظار میرود در ایام نوروز شاهد استقبال گردشگران از این ظرفیتهای طبیعی باشند.
