جوان آنلاین: کارگردان مستند «ایستاده در کنار تیمز» که در بخش سودای سیمرغ چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد، معتقد است دستیابی به آرشیو دشوارترین بخش کار مستندسازان است.
سیدمصطفی موسویتبار، پژوهشگر، نویسنده و کارگردان مستند «ایستاده در کنار تیمز» ضمن تشریح فرآیند تولید این اثر درباره شهید صنیعخانی، از سیاستهای جشنواره فجر در قبال سینمای مستند گفت. وی معتقد است در حالی که سینمای داستانی از نیاز و ذائقه جامعه فاصله گرفته، سینمای مستند به حاشیه رانده شده است و جایگاه واقعی خود را در رویدادهایی، چون جشنواره حقیقت پیدا میکند.
موسویتبار درباره موضوع این مستند به «جوان» گفت: در این فیلم به تبیین شخصیت شهید سیدمحمد صنیعخانی، به عنوان مدیر ترابری سپاه در دوران دفاع مقدس پرداختیم. این فیلم بر بازه زمانی حضور ایشان در جبههها و فعالیتهایشان پس از جنگ تا لحظه شهادت تمرکز دارد. ایشان تخصص ویژهای در ممکن کردن عملیاتهای غیرممکن لجستیکی داشتند که ما در این فیلم به طور مشخص به چهار یا پنج مورد از این عملیاتهای استراتژیک پرداختهایم.
این کارگردان درباره ساختار روایی فیلم توضیح داد: خط روایی مستند به صورت موازی پیش میرود؛ از یک سو زندگی شخصی و سیره ایشان در سالهای ۷۱ تا ۷۴ روایت میشود و در لایهای دیگر، فعالیتهای لجستیکی و ترابری سپاه بین سالهای ۶۰ تا ۶۸ به تصویر کشیده شده است تا مخاطب درکی همهجانبه از شخصیت و عملکرد ایشان پیدا کند. از آغاز پژوهش تا پایان فیلمبرداری حدود یک سال و نیم زمان صرف شد و فرآیند تدوین نیز نزدیک به هشت ماه به طول انجامید.
دسترسی دشوار به آرشیوها
موسویتبار با اشاره به ماهیت سیال سینمای مستند گفت: در این کار، مرز دقیقی میان تولید و پستولید وجود نداشت؛ حتی در روزهای پایانی تدوین و مرحله رافکات نیز بر اساس نیاز درام، مصاحبههای جدیدی را ضبط کردیم تا فضاهای خالی روایت به درستی پر شود. ما برای رسیدن به واقعیت، به منابع دستاول و همکاران نزدیک شهید در دورههای مختلف کاری رجوع کردیم.
کارگردان مستند «در جستوجوی یک سرباز» درباره دستیابی به آرشیو برای ساخت چنین مستندهایی گفت: دستیابی به آرشیوها همچنان یکی از بزرگترین کابوسهای مستندسازان است. هر بار که نوبت به مرحله تأمین آرشیو میرسد، به دلیل سختی کار، لرزه بر اندام ما میافتد، چراکه این منابع ارزشمند نه تنها در شرایط مناسبی نگهداری نمیشوند، بلکه دسترسی به آنها نیز بسیار دشوار است.
وی افزود: متأسفانه مسئولان این بخش نسبت به اهمیت جمعآوری و اصلاح این اسناد در ثبت تاریخ توجیه نیستند. علاوه بر این، پیر شدن شاهدان عینی و نسیان ناشی از گذر زمان، کار را برای ما دشوارتر کرده است؛ هرچند لذت مستندسازی در حل همین چالشها نهفته است. همین موارد بر طولانی شدن روند تولید میافزاید.
کارگردان مستند «از رنج عاشقی» که سابقه نامزدی در جشنواره فجر را نیز در کارنامه دارد، با نقد نگاه مدیران جشنواره به سینمای مستند گفت: اساساً بهترین اتفاق برای یک مستند در جشنواره حقیقت رخ میدهد. برخورد جشنواره فجر در سالهای اخیر با این صنف چندان مناسب نبوده است؛ تبعید نمایش مستندها به بخشهای جنبی یا زیرزمین کاخ جشنواره، انگیزه و حال و هوای حضور در این رویداد را از بین میبرد.
وی ادامه داد: جشنواره فجر باید الگوی موفقی را در پیش بگیرد و مستندها را در فضایی مجزا برای مخاطبان خاص خود به نمایش بگذارد، چراکه مخاطب حاضر در کاخ جشنواره عمدتاً به دنبال سینمای داستانی است و در آن فضا، داوریها و نگاهها به مستند متفاوت و گاه غیرتخصصی میشود؛ و در آن شرایط مستندساز میتواند تصمیم بگیرد که یکی از رقبای جشنواره است یانه. در مورد فیلم خودم هم، فکر میکنم که شانسی برای دیده شدن و مورد رقابت قرار دادن داشته باشد.
نادیده گرفتن بخش مستند
موسویتبار با ارزیابی سطح عمومی جشنواره در سالهای اخیر، بر افت کیفیت آثار تأکید کرد و اظهار داشت: به ویژه بعد از دوران کرونا، نادیده گرفتن بخش مستند جدیتر شده است. بسیاری از فیلمهایی که امسال در فجر حضور دارند، پیشتر در جشنواره حقیقت دیده شدهاند و برخی دیگر نیز چه به لحاظ ساختار و چه موضوع، آثار چشمگیری نیستند. ولی به صورت کلی سطح جشنواره فجر در چندسال اخیر نسبت به مستند، جایگاه پایینی داشته است.
کارگردان مستند ایستاده در کنار تیمز درباره داوری این بخش از جشنواره فجر گفت: کسانی که داوری بخش مستند را دارند، حتماً تجربه مستندسازی و ساخت فیلمهایی در حوزه سینما دارند و تقریباً قابل حدس است که چه فیلمهایی را نامزد جشنواره میکنند و به چه فیلمی جایزه میدهند. حتی در جشنواره حقیقت هم این موضوع برای هر کارگردانی قابل حدس بود که فیلمش به سلیقه کدام داور است و قابل پیشبینی بود که کدام فیلم نامزد میشود و جایزه میگیرد.
این کارگردان در پایان درباره بازخورد مخاطبان با اشاره به فاصله گرفتن سینمای داستانی از نیازهای واقعی مردم تصریح کرد: سینمای فعلی ما، بهویژه در بخش داستانی، در فضایی انتزاعی و دور از جامعه ساخته میشود و به همین دلیل دیگر شاهد آن شور و اشتیاق دهههای گذشته در مخاطبان نیستیم، اما در سینمای مستند میتوانیم ادعا کنیم که فیلمهای خوبی داریم و حتی قابلیت حضور در جشنوارههای جهانی را هم دارند.
وی افزود: چهرههای امروزی در سینمای داستانی برای مخاطب ناشناخته هستند و بسیاری از فیلمسازان، ذائقه مردم را نمیدانند، به همین دلیل فیلمهای این بخش خیلی سلیقه مخاطب را قانع نمیکند. به هرحال فارغ از هر مسئله اجتماعی و اتفاقات اخیر کشور، جشنواره فجر در سال گذشته، دیگر حال و هوای فجر ۱۰ سال قبل خود را ندارد.
فیلم مستند ایستاده در کنار تیمز به کارگردانی سید مصطفی موسویتبار، در چهل و چهارمین جشنواره فیلم ملی فجر حضور دارد.
