جوان آنلاین: «مازندران» استانی که نامش سالها با باران، جنگل و رودخانه گره خورده بود، حالا درگیر یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی خود یعنی «بحران کمآبی» است. بسیاری از ایرانیان این استان شمالی را با سرسبزی همیشگی و وفور منابع آب میشناسند، اما واقعیت مازندران روایت دیگری دارد. کاهش بارندگی، تغییر الگوی اقلیمی، افزایش جمعیت، توسعه نامتوازن، فرسودگی شبکههای انتقال آب و مصرف بیرویه، دست به دست هم دادهاند؛ تا زنگ خطری برای آب شرب و کشاورزی استان به صدا در بیاید. مسئولان استانی و مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران، صراحتاً از افزایش صعودی مصرف آب و ضرورت صرفهجویی فوری سخن میگویند؛ موضوعی که نشان میدهد بحران، دیگر پنهان نیست. در چنین شرایطی، تأمین پایدار آب شرب شهرها و روستاها، حفظ کشاورزی بهعنوان ستون فقرات اقتصاد استان و جلوگیری از تشدید تنش بحرانهای زیستمحیطی یک ضرورت است.
مدتهاست که دیگر نمیتوان کمآبی در مازندران را تنها به کاهش بارندگی نسبت داد. هرچند تغییرات اقلیمی و کاهش بارشهای مؤثر طی سالهای اخیر نقش مهمی در افت منابع آب سطحی و زیرزمینی داشته، اما سهم عوامل انسانی در این بحران کمتر از طبیعت نیست. افزایش جمعیت دائم و شناور، بهویژه در شهرهای ساحلی و مناطق گردشگرپذیر، فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کرده است. مازندران در بسیاری از ایام سال، بهویژه تعطیلات، میزبان میلیونها مسافر است؛ جمعیتی که در آمار رسمی مصرف آب، دیده نمیشود، اما همین میهمانان بهشدت مصرف را افزایش میدهند که بخش اعظمی از آن به بدمصرف کردن و اسراف بازمیگردد. از سوی دیگر، توسعه شهری بدون توجه به توان اکولوژیک، حفر چاههای غیرمجاز، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و تغییر کاربری اراضی کشاورزی، تعادل آبی استان را برهم زده است. بسیاری از رودخانههای مازندران که زمانی دائمی بودند، امروز در فصول گرم سال با کاهش دبی یا حتی خشکی مقطعی مواجهاند. سدها و آببندانها نیز بهدلیل کاهش ورودی و افزایش برداشت، توان پاسخگویی به نیازها را از دست دادهاند.
مصرف بالاتر از میانگین کشوری و جهانی
بررسی وضعیت آب شرب نشان میدهد بحران، بیش از هر زمان دیگری جدی است. مدیرعامل شرکت آبوفاضلاب مازندران، با اشاره به روند مصرف آب در استان میگوید: «درحال حاضر میانگین مصرف آب در استان افزایش صعودی دارد و برای مدیریت در تأمین و توزیع آب شرب نیازمند صرفهجویی ۱۰درصدی در مصرف آب هستیم.»
به گفته بهزاد برارزاده، میانگین مصرف آب در سالهای گذشته حدود ۲۰مترمکعب در ماه برای هر خانوار بوده، در حالی که اکنون این عدد به ۱۱مترمکعب رسیده است. وقتی بدانیم هر مترمکعب آب هزار لیتر است آنوقت به میزان بالای مصرف پی میبریم. هرچند این کاهش ظاهری ممکن است امیدوارکننده به نظر برسد، اما سرانه مصرف همچنان بالاتر از میانگین کشوری و جهانی است.
این مسئول، سرانه مصرف آب در شهرها را ۱۹۱ لیتر و در روستاها ۲۱۰لیتر اعلام کرده؛ اعدادی که نشان میدهد الگوی مصرف در مازندران همچنان پرمصرف و ناپایدار است.
مدیرعامل آبفای مازندران تأکید میکند: «هر خانوار مجاز به مصرف روزانه ۱۲۰لیتر آب است و در صورت مصرف بیش از حد، تعرفه آب بهصورت پلکانی و صعودی افزایش مییابد. در مقابل، مشترکانی که کمتر از حد مجاز مصرف کنند، مشمول پاداش خواهند شد. سیاستی که هدف آن اصلاح رفتار مصرفکنندگان و عبور از بحران با مشارکت مردم است.»
زخم کمآبی بر تن کشاورزی
کشاورزی، بهویژه کشت برنج، قلب تپنده اقتصاد مازندران است و کمآبی، این بخش را بهشدت تحتتأثیر قرار داده است. کاهش منابع آب سطحی و محدودیت برداشت از آبهای زیرزمینی، بسیاری از شالیزارها را با تنش آبی مواجه کرده است. در برخی مناطق، کشاورزان ناچار شدهاند سطح زیر کشت را کاهش دهند یا به کشتهای کمآببر روی آورند؛ تغییری که هم معیشت کشاورزان را تهدید میکند و هم امنیت غذایی را.
ضمن اینکه خشکسالیهای پیدرپی، هزینه تولید را افزایش داده و وابستگی به پمپاژ آب را بیشتر کرده است. ادامه این روند میتواند مهاجرت روستاییان، رها شدن زمینهای کشاورزی و افزایش بیکاری را به دنبال داشته باشد. کارشناسان معتقدند؛ عبور از بحران آب در مازندران نیازمند مجموعهای از راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت است. اصلاح الگوی مصرف، بازسازی شبکههای فرسوده، مدیریت منابع آب کشاورزی، استفاده از پساب تصفیهشده، توسعه آببندانها و بهرهگیری از فناوریهای نوین آبیاری از جمله این راهکارهاست. در کنار اقدامات فنی، فرهنگسازی عمومی نقشی کلیدی دارد. صرفهجویی ۱۰درصدی که مسئولان بر آن تأکید میکنند، اگرچه ساده به نظر میرسد، اما میتواند نقش تعیینکنندهای در عبور از تابستانهای کمآب و بحرانها داشته باشد.
حرکت به سمت فرونشستها
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران معتقد است که در صورت تشدید افت سطح آب زیرزمینی، در آبخوانهای آبرفتی استان به واسطه مجاورت با دریای خزر از شمال و همچنین سفرههای آب شور در لایههای پایینی، شاهد کاهش کیفیت آب و افزایش شوری از عمق و پیشروی زبانههای آب شور از سمت دریا به سمت آبخوانهای ساحلی خواهیم بود. همچنین ادامه روند تشدید افت میتواند به فرونشست زمین منجر شود که با تشدید خشکسالیها، این روند افزایش خواهد یافت. آنطور که حیدر داوودیان تحلیل میکند، امیدی به تغییر وضعیت آبهای زیرزمینی در استان مازندران نیست و با ادامه روند موجود، وضعیت آبخوانها رو به وخامت خواهد رفت و تنها با انجام اقدامات حفاظتی جدی و همراهی مردم و مسئولان، وضعیت بد آبخوانها در همین سطح حفظ شده و رو به زوال نخواهد رفت؛ لذا برای گذر از وضعیت کنونی در استان به مردم اعم از کشاورزان و جوامع محلی توصیه میشود صرفهجویی در مصرف آب کشاورزی با اجرای روشهای آبیاری نوین، استفاده از بذرهای کمآببر در زراعت برنج، خودداری از کشت دوم شالی با استفاده از آبهای زیرزمینی، افزایش آگاهی کشاورزان به منظور خودداری از حفر چاه غیرمجاز، پرهیز از مصرف بیرویه کود و سموم کشاورزی و... را در دستور کار داشته باشند.
