جوان آنلاین: سیستانوبلوچستان سالهاست که میان ظرفیتهای بزرگ و زیرساختهای ناکافی سردرگم است. استانی با تنها بندر اقیانوسی ایران، مرزهای فعال زمینی و نقش کلیدی در کریدورهای ترانزیتی که شبکه راههایش پاسخگوی نیازهایش نیست. توسعه بنادر، افزایش تجارت مرزی و رشد ترانزیت، بیش از هر عامل دیگری به راههای ایمن و استاندارد وابسته است؛ حلقهای که در سیستانوبلوچستان هنوز کامل نشده و بررسی شرایط کنونی نشان میدهد؛ فاصله میان «نقش راهبردی» و «زیرساخت موجود»، به یکی از اصلیترین موانع توسعه پایدار شرق کشور تبدیل شده است.
سیستانوبلوچستان از نظر وسعت، پهناورترین استان ایران است؛ ویژگیای که در کنار پراکندگی جمعیت و فاصله زیاد شهرها، اهمیت شبکه راههای جادهای را دوچندان میکند. با این حال، آمارهای رسمی وزارت راهوشهرسازی نشان میدهد سهم این استان از بزرگراهها و راههای استاندارد، تناسبی با مساحت و جایگاه ژئوپلیتیکی آن ندارد.
درحالی که متوسط برخورداری کشور از بزرگراه حدود ۶کیلومتر به ازای هر هزار کیلومتر مربع است، این شاخص در سیستانوبلوچستان بهمراتب پایینتر است. بسیاری از محورهای اصلی استان، تکبانده، پرحادثه و فاقد امکانات ایمنی و رفاهی هستند؛ وضعیتی که هم جابهجایی مسافر و هم حملونقل کالا را با ریسک و هزینه بالا همراه کرده است.
بر اساس گزارشهای پلیس راهوسازمان راهداری، چند محور اصلی استان به طور مستمر در فهرست جادههای پرتصادف کشور قرار دارند. تمرکز بالای تصادفات در مسیرهایی مانند زاهدان–خاش، ایرانشهر–چابهار و زابل–زاهدان، نشان میدهد؛ مسئله فقط کمبود طول راه نیست، بلکه کیفیت و استاندارد مسیرها نیز چالش جدی محسوب میشود.
واگذاری فرصتهای اقتصادی
بندر شهید بهشتی چابهار، مهمترین مزیت راهبردی سیستانوبلوچستان و یکی از پروژههای کلیدی ایران در رقابت ترانزیتی منطقه است. ظرفیت اسمی این بندر به حدود ۸میلیونتن در سال رسیده و برنامهریزیها برای افزایش آن ادامه دارد. اما سؤال اصلی اینجاست که این حجم کالا قرار است از چه مسیرهایی و با چه کیفیتی جابهجا شوند!
اتصال چابهار به شبکه اصلی کشور، بیش از هر چیز به محورهای جادهای وابسته است. مسیر چابهار–زاهدان–میلک، به عنوان کریدور حیاتی انتقال کالا به افغانستان و آسیای مرکزی، هنوز در بخشهای زیادی با استاندارد بزرگراه فاصله دارد. تردد کامیونهای سنگین ترانزیتی در جادههایی که برای چنین فشاری طراحی نشدهاند، نهتنها ایمنی را کاهش داده، بلکه فرسایش زودهنگام راهها را نیز به دنبال داشته است.
کارشناسان حملونقل معتقدند؛ بدون تکمیل باند دوم و ارتقای فنی این محورها، چابهار نمیتواند به جایگاه واقعی خود در نقشه ترانزیت منطقه دست یابد.
هاشم قراربانی، کارشناس راهوشهرسازی با اشاره به بنادر و راههای سیستانوبلوچستان میگوید: «اگر بندر چابهار را مد نظر داشته باشیم، میبینیم عملاً این بندر از نظر ظرفیت جلوتر از راهها حرکت کرده و این ناهماهنگی، بخشی از مزیت رقابتی چابهار را خنثی کرده است.»
وی ادامه میدهد: «در شرایطی که بنادر رقیب در منطقه، همزمان روی زیرساختهای پسکرانهای و شبکه راهی سرمایهگذاری کردهاند، تأخیر در توسعه جادههای منتهی به چابهار، به معنای واگذاری فرصتهای اقتصادی به رقباست.»
به گفته این کارشناس، کمبود راههای استاندارد در سیستانوبلوچستان، فقط یک مسئله عمرانی نیست؛ این کمبود، هزینههای پنهان اقتصادی و اجتماعی گستردهای به همراه دارد. افزایش زمان سفر، بالا رفتن مصرف سوخت، استهلاک ناوگان حملونقل و افزایش نرخ کرایه، تنها بخشی از پیامدهای مستقیم این وضعیت است.
قراربانی تأکید میکند: «برای فعالان اقتصادی، این هزینهها در نهایت به کاهش سود و افت تمایل برای سرمایهگذاری در استان منجر میشود؛ موضوعی که در آمار پایین جذب سرمایه نسبت به ظرفیتهای منطقهای بهوضوح دیده میشود.»
راهها و امنیت مرزهای شرقی
از منظر توسعه منطقهای، راهها نقشی فراتر از حملونقل دارند. جادههای ایمن و پیوسته، پیششرط فعالسازی بازارچههای مرزی، رونق گردشگری، توسعه صنایع کوچک و افزایش دسترسی ساکنان مناطق دورافتاده به خدمات آموزشی و درمانی هستند. در استان سیستانوبلوچستان، بسیاری از روستاها و شهرهای کوچک هنوز به محورهایی متصلاند که در فصل بارندگی یا طوفانهای شن، بهطور موقت از شبکه ارتباطی خارج میشوند.
بر اساس برآوردهای غیررسمی کارشناسان حوزه راه، سیستانوبلوچستان برای رسیدن به حداقل استاندارد ملی، به بیش از ۲هزارکیلومتر راه اصلی، بزرگراه و باند دوم نیاز دارد. تحقق این هدف، نیازمند دههاهزارمیلیاردتومان سرمایهگذاری مستمر و چندساله است؛ رقمی که از توان بودجههای استانی خارج بوده و نگاه ملی و فرابخشی را میطلبد.
به گفته استاندار سیستانوبلوچستان، اهمیت راههای استان، فقط به اقتصاد خلاصه نمیشود. سیستانوبلوچستان در همسایگی دو کشور افغانستان و پاکستان قرار دارد و نقش مهمی در امنیت مرزهای شرقی ایفا میکند.
منصور بیجار ادامه میدهد: «راههای مناسب، امکان حضور سریعتر نیروهای امدادی و امنیتی، کنترل بهتر مرزها و مدیریت بحرانهای طبیعی را فراهم میکند. تجربه سیلابهای اخیر نشان داد، ضعف زیرساختهای جادهای، در شرایط بحرانی میتواند دسترسی به مناطق آسیبدیده را با تأخیر مواجه کند و خسارات را افزایش دهد.»
این مسئول تصریح میکند: «موقعیت استان در کریدور شمال–جنوب و مسیرهای اتصال آسیای میانه به آبهای آزاد، اهمیت بینالمللی شبکه راههای آن را پررنگتر میکند. کشورهای محصور در خشکی، در انتخاب مسیر ترانزیتی، بیش از هر چیز به امنیت، زمان و هزینه توجه دارند؛ مؤلفههایی که بدون راههای استاندارد، قابل تحقق نیست.»
استاندار سیستانوبلوچستان میگوید: «در سالهای اخیر، پروژههایی برای بهبود وضعیت راههای استان آغاز شده و برخی محورهای مهم به بهرهبرداری رسیدهاند، اما فاصله تا نقطه مطلوب همچنان زیاد است. کارشناسان معتقدند توسعه این استان نیازمند یک برنامه جامع راهی است؛ برنامهای که اولویت را به اتصال بنادر، مرزها و مراکز جمعیتی بدهد و منابع مالی آن بهصورت پایدار تأمین کند.»
اگر توسعه راهها با نگاه ملی و فراملی دنبال شود، سیستانوبلوچستان میتواند از حاشیه به متن اقتصاد کشور بازگردد؛ از استانی عبوری به منطقه پراهمیت لجستیکی شرق ایران تبدیل شده و سهم واقعی خود را از تجارت، ترانزیت و اشتغال به دست آورد.
