جوان آنلاین: با فرارسیدن ایامالبیض ماه رجب، مراسم اعتکاف در تمام استانهای ایران وارد مرحلهای تازه از حیات اجتماعی و فرهنگی خود شده است؛ مرحلهای که به گفته متولیان دینی، بیش از هر زمان دیگری بر «خانواده، نوجوانان و تربیت نسل مسجدی» تمرکز دارد. آمارهای رسمی نشان میدهد، بیش از ۱۰هزار مسجد در شهرها و روستاهای کشور میزبان معتکفان است و اعتکاف امسال نهتنها از نظر کمی با رشد محسوسی روبهروست، بلکه در شیوه برگزاری و مخاطبسازی نیز دچار تحول شده است؛ تحولی که خود را در اعتکافهای پدر و پسری، مادر و دختری، خانوادگی، دانشآموزی و حتی اعتکافهای تخصصی نوجوانان نشان میدهد.
بر اساس اعلام ستاد مرکزی اعتکاف و سازمان تبلیغات اسلامی، در سال جاری بیش از ۱۰ هزار مسجد در سراسر کشور بهصورت رسمی میزبان معتکفان خواهند بود؛ آماری که نسبت به سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ رشد قابل توجهی نشان میدهد. در همین رابطه حجتالاسلام محمد قمی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی تأکید کرده که اعتکاف ۱۴۰۴ یکی از مردمیترین و گستردهترین رویدادهای عبادی–اجتماعی کشور است که با مشارکت مستقیم مردم، هیئات مذهبی و خانوادهها برگزار میشود. برآوردها نشان میدهد، نزدیک به یک میلیون نفر در سطح کشور در مراسم اعتکاف امسال شرکت کردهاند که سهم نوجوانان و جوانان در برخی استانها به بیش از ۵۰ درصد میرسد؛ موضوعی که متولیان فرهنگی آن را «نشانه بازگشت نرم نسل جدید به مسجد» میدانند.
اعتکافی با تنوع مخاطب
براساس اعلام مرکز رسیدگی به امور مساجد استان تهران، در این شهر بیش از ۵۰۰ مسجد برای اعتکاف ۱۴۰۴ آمادهسازی شده است. در شهر تهران، مساجدی، چون مسجد ارک، مسجد الجواد، مسجد امام صادق (ع)، مسجد جامع صفا و مصلای امامخمینی (ره) از جمله پایگاههای اصلی اعتکاف هستند. حجتالاسلام محمدحسین خسروپناه، معاون فرهنگی مرکز رسیدگی به امور مساجد تهران میگوید: «امسال تأکید ویژهای بر اعتکاف نوجوانان، اعتکاف پدر و پسری و برنامههای تربیتی متناسب با سن افراد گذاشته شده و بستههای محتوایی جداگانه برای هر گروه طراحی شده است.» در برخی مناطق تهران، اعتکافهای دانشآموزی با همکاری آموزش و پرورش برگزار میشود و برای اولین بار، مربیان تربیتی مدارس نیز در برنامهها مشارکت دارند.
محور اصلی، خانواده و تربیت نسل مسجدی
امسال و در استان خراسان رضوی، اعتکاف با شعار محوری «خانواده، نوجوان و تربیت نسل مسجدی» برگزار میشود. در شهر مقدس مشهد، همچنان حرم مطهر رضوی کانون اصلی حضور معتکفان است، اما در کنار آن، مساجد محلی نیز با برنامههای تربیتی ویژه نوجوانان، جلسات گفتوگو محور، مشاوره خانوادگی و حلقههای معرفتی فعال شدهاند. طبق اعلام معاون فرهنگی و اجتماعی مرکز رسیدگی به امور مساجد خراسان رضوی، بیش از هزار و ۲۰۰ مسجد در مشهد و سایر شهرهای استان برای اعتکاف در نظر گرفته شده است. حجتالاسلام امین مطهری مقدم در گفتوگو با «جوان» عنوان میکند: «در اعتکاف امسال، اعتکافهای خانوادگی و همچنین اعتکافهای مادر و دختری و پدر و پسری با استقبال چشمگیری مواجه و ثبتنام در آنها زیاد بوده است، پیشبینی میشود این روند در سالهای بعد جزو انتخابهای اصلی باشد.»
پیوند اعتکاف و حوزه علمیه
در استان قم، بهعنوان پایگاه علمی و حوزوی کشور اعتکاف ۱۴۰۴ رنگ و بوی آموزشی و معرفتی پررنگتری دارد. حدود ۴۰۰ مسجد در این استان میزبان معتکفان هستند که بخشی از آنها ویژه طلاب، دانشآموزان علوم دینی و نوجوانان علاقهمند به معارف اسلامی است. مسجد اعظم قم، مسجد جمکران، مسجد امام حسن عسکری (ع) و دهها مسجد محلی، برنامههای ویژهای شامل نشستهای پرسش و پاسخ اعتقادی، کارگاههای سبک زندگی اسلامی و جلسات تربیت اخلاقی برگزار میکنند.
اعتکافهای هویتی و بومی
در استان اصفهان، طبق اعلام رسمی ادارهکل تبلیغات اسلامی، حدود ۷۰۰ مسجد برای معتکفان در نظر گرفته شده است. در شهر اصفهان، مساجد تاریخی همچون مسجد جامع، مسجد سید و مسجد امام علی (ع) نقش محوری دارند. نوآوری امسال اصفهان، راهاندازی «اعتکاف نوجوانان با هویت بومی» است که در آن از هنر، روایتگری و تاریخ محلی برای ارتباط با نسل جدید استفاده میشود. در استان فارس هم بیش از ۶۰۰ مسجد میزبان معتکفانند. شیراز با محوریت حرم شاهچراغ (ع)، شاهد برگزاری اعتکافهای خانوادگی و دانشآموزی است. یکی از مسئولان ستاد اعتکاف فارس میگوید: «اعتکاف مادر و دختری در برخی مساجد شیراز با استقبال گسترده بانوان مواجه شده و حتی فهرست انتظار تشکیل شده است.» یزد نیز با حدود ۲۵۰ مسجد فعال، الگوی اعتکاف سنتی همراه با جلسات اخلاقی عمیق و بدون حواشی رسانهای را دنبال میکند.
شمال کشور؛ تمرکز بر اعتکاف خانوادگی
امسال در استان گیلان، اعتکاف با تأکید جدی بر اعتکاف پدر و پسری، مادر و دختری برگزار میشود. مدیرکل تبلیغات اسلامی گیلان در گفتوگویی با خبرنگار «جوان» اعلام کرد که هدف ما انتقال تجربه معنوی مسجد از نسل والدین به فرزندان است؛ اعتکاف بهترین بستر این انتقال است. در این استان بیش از ۲۰۰ مسجد و در مازندران حدود ۳۰۰ مسجد به این مراسم اعتکاف و حضور شهروندان برای راز و نیاز با معبود اختصاص یافته است.
اعتکاف در دل محرومیت
در استانهای سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان، اعتکاف اگرچه از نظر تعداد مساجد محدودتر است، اما از نظر اثرگذاری اجتماعی اهمیت ویژهای دارد. در سیستان و بلوچستان، حدود ۸۰ مسجد در شهرهای زاهدان، ایرانشهر و چابهار میزبان معتکفان هستند و برنامهها با محور انس با قرآن و تقویت همبستگی اجتماعی طراحی شدهاند. یکی از ائمه جمعه اهل تسنن در این منطقه معتقد است که اعتکاف در این مناطق، صرفاً یک عمل عبادی نیست، بلکه پناهگاه روحی جوانان در برابر آسیبهای اجتماعی است. آنچه اعتکاف امسال را با ادوار گذشته متمایز میکند، خروج تدریجی آن از قالب صرفاً فردی و حرکت به سمت یک رویداد خانوادگی، تربیتی و هویتی است. اعتکافهای خانوادگی، نوجوانمحور، دانشآموزی و حتی مهارتی نشان میدهد مسجد بار دیگر در حال تبدیل شدن به کانون اجتماعی نسل جدید است.
با توجه به آمارها، تنوع برنامهها و استقبال گسترده، بهنظر میرسد اعتکاف ۱۴۰۴ نقطه عطفی در احیای ارتباط پایدار میان خانواده، مسجد و نسل نوجوان در ایران باشد؛ ارتباطی که اگر استمرار یابد، میتواند آثار فرهنگی و اجتماعی عمیقی در سالهای آینده بهجا بگذارد.
