یکی از رویکردهای مهم ایران، ایجاد مشارکت تجاری با پالایشگاههای خصوصی و کوچک، اصطلاحاً «مینی ریفاینریها» عمدتاً در شرق آسیا بوده و به باور کارشناسان، این راهبرد موفقیت آمیز بوده است چه آنکه شکوفایی تجارت نفت خام بین ایران و این پالایشگاهها، مصداق چنین موفقیتی به شمار میرود. رسانه انگلیسی «رویترز» که در خبرسازیها علیه ایران نقش مؤثری دارد، اخیراً به رشد تجارت بین ایران و پالایشگاههای کوچک و خصوصی چینی اذعان و بر توانایی آنها برای به چالش کشیدن تحریمهای امریکا تأکید کرده است. طبق گزارش رویترز و مؤسسه تانکر ترکرز، ایران در حال حاضر حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی در روز صادر میکند که تقریباً به حداکثر ظرفیت تولید خود یعنی ۴ میلیون بشکه در روز رسیده است. رویکرد تسویه حساب ایران برای تسویه مالی نقش مهمی در تسهیل تجارت با شرکای کلیدی داشته است. ایران با اجازه ورود تجهیزات راهبردی صنعتی و خرید فناوری از چین توانسته است بدون نیاز به نقل و انتقالات مالی، معاملات را تسویه کند. بسیاری از پالایشگاههای کوچک چینی مشکلی در پرداخت هزینه نفت ایران نداشتهاند که منجر به رشد قابلتوجهی در درآمد ارزی ایران شده است. آمار تخصیص بانک مرکزی افزایش درآمد حاصل از فروش نفت خام به ویژه از ابتدای سال را تأیید میکند.
یکی از راهبردهای بازاریابی ایران شامل احیای زیرساختهای مستهلک شده پالایشگاهی در سراسر جهان برای پالایش نفت خام خود است. این رویکرد ایران را قادر میسازد تا نفت خام خود را به محصولات غیرتحریمی تبدیل و روابط برد- برد با کشورهای مقصد برقرار کند. استفاده از ظرفیتهای موجود باعث صرفهجویی در زمان نسبت به ساخت پالایشگاههای جدید در داخل ایران میشود. علاوه بر این، این رویکرد به ایران اجازه میدهد تا نفت خام خود را همزمان با دستیابی به فرآوردههای نفتی صادر و مسائل مربوط به حل و فصل طلا یا سایر کالاها را حذف کند. پایگاه دانش ایران در صنعت نفت و گاز نقش مهمی در گسترش بازارهای نفت خام این کشور و دستیابی به کشورهایی داشته است که قبلاً استفاده نشده بودند. این استراتژی منجر به افزایش حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز در صادرات نفت خام و میعانات گازی شده است. دستاوردهای ایران در تجارت نفت خام به شرق آسیا محدود نشده است. این کشور با موفقیت رویکرد خود را به کشورهایی مانند ازبکستان، سوریه، آفریقای جنوبی و کشورهای مختلف امریکای لاتین از جمله کوبا و ونزوئلا گسترش داده است. انتظار میرود این گسترش به بازارهای جدید با حمایت دانش بنیان صنعت نفت و گاز، ظرفیت صادرات و درآمدهای نفتی ایران را در آینده افزایش دهد.
رکورد تولید و صادرات نفتی ایران
در همین رابطه رویترز اذعان کرده است اشتها برای نفت خام ایران در چین، بزرگترین واردکننده نفت جهان، پس از تمدید کاهش عرضه نفت از سوی عربستان سعودی و روسیه و رشد قیمت نفت، افزایش یافته است. یک مقام ارشد وزارت امور خارجه امریکا به رویترز گفته است امریکا به اجرای تحریمها علیه صنایع نفت و پتروشیمی ایران ادامه میدهد و فرار از تحریمهای ایران پرهزینه بوده است. طبق این گزارش، ایران ۲میلیون بشکه در روز نفت خام و میعانات گازی صادر میکند، زیرا تهران تولید خود را نزدیک به ۶/۳ میلیون بشکه در روز افزایش داده که نزدیک به حداکثر ظرفیت حدود ۴ میلیون بشکه در روز است. طبق ادعای رویترز، گریدهای سبک ایرانی و سنگین ایرانی به ترتیب با تخفیف حدود ۱۳ و ۲۰ دلار در هر بشکه برای تحویل خارج از کشتی معامله میشوند. به نظر میرسد ادعای رویترز درباره سه پارامتر میزان تولید، صادرات و تخفیف نفتی ایران با بیشبرآورد همراه باشد. با توجه به محرمانه بودن اطلاعات، باید منتظر گزارش سایر مؤسسات خارجی بود تا به جمعبندی رسید.
دو رویکرد کلیدی اتخاذ شده از سوی دولت سیزدهم ایران منجر به رکورد قابل توجه صادرات نفت خام و رسیدن به ۲ میلیون بشکه در روز شده است. این رقم ۶۰۰ هزار بشکه در روز از پیشبینیهای بودجه ایران پیشی میگیرد و در نتیجه درآمدهای نفتی کشور را افزایش میدهد. این دستاورد نشان دهنده خنثیسازی تحریمهاست و منابع ارزی قابل توجهی را برای ایران فراهم میکند. این منابع به محرک اصلی توسعه کشور در سالهای آینده تبدیل خواهند شد و به مهار تورم و حمایت از رشد اقتصادی کمک خواهند کرد.
افزایش روزانه صادرات نفت خام به میزان ۲ میلیون بشکه
محمدصادق سالم، کارشناس حوزه علم و فناوری در رابطه با دیپلماسی جدید ایران در حوزه استفاده و ظرفیتسازی جدید برای نفت خام ایران در بازارهای جدید به «جوان» میگوید: «ایران برای تضمین بازار با ثبات برای فروش نفت خام، رویکرد استراتژیک سرمایهگذاری و بازسازی زیرساختهای پالایشی مستهلک شده در کشورهای امریکای جنوبی را در پیش گرفته است. هدف ایران برقراری روابط دیپلماتیک قوی با این کشورها و تضمین بازاری برای فروش نفت خود است. بسیاری از کشورهایی که با ایران همسو هستند در زیرساختهای انرژی خود با کمبودهایی مواجهند و این فرصتی را برای ایران فراهم میکند تا دانش و تخصص خود را در بخش نفت و گاز به کار گیرد.»
وی میافزاید: «ایران از طریق صادرات خدمات و تجهیزات فنی مهندسی به این کشورها، نه تنها به آنها کمک میکند تا زیرساختهای خود را بازسازی کنند، بلکه بازار تضمینی برای فروش نفت خود را نیز تضمین میکند. این رویکرد که اغلب از آن به عنوان سیاست خرید تقاضا یاد میشود، به ایران اجازه میدهد تا بدون متحمل شدن هزینههای بالای سرمایه گذاری، سهامدار زیرساختهای انرژی این کشورها شود. ایران با بهرهگیری از تخصص شرکتهای نفت دانمارکی و صادرات خدمات و تجهیزات به پالایشگاههای ایران، تجارت نفت خام خود را با صادرات به این پالایشگاههای نوسازی شده گسترش میدهد.»
سالم تصریح میکند: «موفقیت ایران در نوسازی پالایشگاههای نیمه فعال در منطقه امریکای جنوبی همچنین باعث رشد شرکتهای دانش بنیان متخصص در صنایع انرژی، گاز و پتروشیمی شده است. این پیشرفت حضور شرکتهای صنعت پالایش ایران در امریکای جنوبی را تقویت کرده و ایران را قادر میسازد تا دیپلماسی فعال انرژی را در این منطقه مهم وارد کند. حضور شرکتهای دانشبنیان نه تنها از منافع اقتصادی ایران حمایت میکند، بلکه انتقال فناوری و اشتراکگذاری تخصص را تقویت مینماید و جایگاه ایران را در بازار جهانی نفت و گاز ارتقا میدهد.»
وی با اشاره به اهمیت تجارت نفت خام ایران در بازارهای جدید صادراتی که قبلاً وجود خارجی نداشتند، میگوید: «دستیابی ایران به رکوردشکنی تولید نفت خام و رشد اقتصادی آن در بخش نفت و گاز در بحبوحه تحریمها و محدودیتهای صادرات، فواید و پیامدهای متعددی دارد. اولاً، رکوردشکنی سطح تولید ۵/۳ میلیون بشکه در روز نشان دهنده انعطاف پذیری و توانایی ایران برای عبور از شرایط چالش برانگیز است. با وجود مواجهه با تحریمهای بینالمللی و محدودیتهای صادرات نفت، ایران توانسته است از منابع، دانش و مشارکت استراتژیک خود برای به حداکثر رساندن تولید نفت خام خود استفاده کند. این دستاورد جایگاه ایران را به عنوان یک بازیگر مهم در بازار جهانی نفت تأیید میکند.»
سالم ادامه میدهد: «ثانیاً، رشد اقتصادی تجربه شده در بخش نفت و گاز به ثبات و توسعه کلی اقتصادی ایران کمک میکند. صنعت نفت و گاز نقشی حیاتی در اقتصاد ایران دارد و رشد آن بر نرخ اشتغال، درآمدهای دولت و تولید ناخالص داخلی تأثیر مثبت دارد. افزایش تولید و صادرات نفت خام درآمد قابل توجهی را برای کشور ایجاد و امکان سرمایه گذاری در سایر بخشها و پروژههای زیربنایی را فراهم میکند. این رویکرد کلیدی در بازارسازی جدید نفت خام امکان افزایش روزانه صادرات نفت خام به میزان ۲ میلیون بشکه در روز را دارد که این میزان جدای از ظرفیت پالایشگاهی در شرق آسیاست که به میزان حدود ۵/۱ میلیون بشکه در روز در وضعیت فعلی رسیده است.»
وی ادامه میدهد: «علاوه بر این، رویکرد ایران برای سرمایهگذاری و بازسازی زیرساختهای پالایشی مستهلک شده در کشورهای امریکای جنوبی، روابط دیپلماتیک قویتر و همکاریهای منطقهای را تقویت میکند. ایران با کمک به این کشورها در احیای زیرساختهای انرژی خود، روابط دوجانبه سودمند برقرار کرده و نفوذ خود را در منطقه گسترش میدهد. این رویکرد همچنین دیپلماسی انرژی ایران را تقویت و این امکان را برای مذاکره مؤثرتر و ایجاد مشارکت استراتژیک با سایر کشورهای تولیدکننده نفت فراهم میکند.»
این کارشناس حوزه علم و فناوری در پایان تأکید میکند: «از منظر جهانی، موفقیت ایران در شکستن رکوردها بهرغم تحریمها، بر محدودیتها و اثربخشی چنین اقداماتی تأکید دارد. این نشان دهنده توانایی ایران برای انطباق، یافتن بازارهای جایگزین و استفاده از تخصص خود برای حفظ سطح تولید و صادرات نفت خام خود است. این امر برای سایر کشورهایی که با چالشهای مشابه مواجه هستند، پیامدهایی دارد، زیرا ممکن است به دنبال یادگیری از استراتژیهای ایران و کشف راههای جایگزین برای حفظ صنایع نفتی خود باشند. رکوردشکنی تولید نفت خام ایران در بحبوحه تحریمها و محدودیتهای صادراتی، گواهی بر مقاومت و رویکرد استراتژیک این کشور است.»
رویکردهای منحصر به فرد ایران در تجارت نفت خام
مهدیهاشمزاده، کارشناس انرژی در رابطه با توسعه درآمدهای نفتی ایران به «جوان» میگوید: «یکی از اقدامات و دستاوردهای قابل توجه دولت سیزدهم توسعه تجارت نفت خام بوده است. دولت بر گسترش ظرفیتهای صادراتی خود برای پالایش نفت خام متمرکز شده است تا تحریمها را تا حد امکان خنثی کند. این امر با ایجاد بازار جدیدی برای نفت خام آن بدون توجه به وضعیت تحریمها محقق شد. این رویکرد جدید ایران حول دو هدف اصلی ساختار یافته بود.»
تمرکز بر مینی ریفاینریهای خصوصی در شرق آسیا
این کارشناس اقتصادی با اشاره به تمرکز ایران بر متنوعسازی تجارت نفت خام خود میافزاید: «اولین هدف حیاتی بر بازاریابی به پالایشگاههای خصوصی و کوچکتر در شرق آسیا متمرکز بود. تجارت نفت خام ایران در شرق آسیا مبتنی بر سیاست حداکثرسازی خنثیسازی تحریمها و متنوعسازی مبادی تجارت نفت خام با این پالایشگاههای کوچکتر و خصوصی در حال رونق بوده است. طبق آمار مؤسسه معتبر نفتکش ترکرز، ایران روزانه ۲ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی صادر میکند که تولید خود را به ۶/۳ میلیون بشکه در روز نزدیک میکند که نزدیک به حداکثر ظرفیت تولید خود در زمان برجام حدود ۸/۳ میلیون بشکه در روز است.»
وی ادامه میدهد: «این آمار به معنی این است که ایران بدون رفع تحریمها و در شرایط تحریمهای حداکثری غرب توانسته است تجارت نفت خام خود را به مرز صادرات نفت خام در دوران برجام برساند و تنها ۲۰۰ هزار بشکه تا رسیدن به رکورد صادراتی برجام فاصله دارد که اینها همه در حالی است که نفت خام ایران به میزان بشکهای ۸۵ دلار رسیده است که تقریباً بیش از دوبرابر قیمت هر بشکه نفت خام در زمان برجام است که حدود ۳۸ دلار در هر بشکه قیمت نفت خام ایران بوده است. در خصوص تسویه مالی، رویکرد تسویه حساب ایران برای ورود تجهیزات صنعتی کلیدی و استراتژیک و خرید فناوری در چین کمک قابل توجهی به تسویه بدون نقل و انتقال مالی کرده است. بسیاری از پالایشگاههای کوچک چینی هیچ مشکلی در پرداخت هزینه نفت ایران نشان ندادهاند و آمار تخصیص بانک مرکزی در ماههای اخیر نشان دهنده افزایش درآمدهای ارزی ایران است. از ابتدای سال جاری، تجارت نفت خام شاهد گسترش قابل توجهی بوده است.»
احیای زیرساختهای پالایشگاهی استفاده نشده
هاشمزاده با اشاره به استراتژی دوم در احیای زیرساختهای پالایشگاهی استفاده نشده و مستهلک شده در سطح جهانی برای ایجاد ظرفیت جدید در بازارهای جهانی میگوید: «دومین استراتژی بازاریابی ایران مبتنی بر تمرکز بر ظرفیتهای استفاده نشده و زیرساختهای مستهلک شده پالایشگاهی در سراسر جهان بود. یکی از راهکارهای تبدیل نفت خام ایران به محصولات غیرتحریمی و ایجاد رابطه برد- برد بین ایران و کشور مقصد، بازسازی زیرساختهای مستهلک شده پالایشگاهی و استفاده از این ظرفیت استفاده نشده برای پالایش نفت خام خود است. این رویکرد برای ایران کاربردی است، زیرا ساخت پالایشگاه در داخل کشور زمانبر است و ایران با استفاده از این ظرفیت بزرگ نه تنها بازار نفت جدیدی ایجاد میکند بلکه نفت خام خود را نیز صادر میکند.»
جمع بندی
به نظر میرسد رویکرد راهبردی دولت، باعث شده است تا صادرات نفت خام به رکورد بیسابقه ۲ میلیون بشکه در روز برسد و این بدان معناست که ایران توانسته است مازاد بر بودجه سنواتی خود در سال ۱۴۰۲ که حدود ۴/۱ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی در روز را برای فروش پیشبینی کرده بود، به فروش برساند. همچنین رویکردهای نوین دولت سیزدهم به تجارت نفت خام، جایگاه ایران را در صحنه جهانی به میزان قابل توجهی ارتقا داده و رشد و توسعه کشور را با وجود تحریمهای موجود تضمین کرده است. تمرکز بر پالایشگاههای کوچکتر در شرق آسیا و احیای زیرساختهای جهانی پالایشگاهی بلااستفاده نشاندهنده تغییر پارادایم در استراتژیهای صادراتی ایران و طرحی برای خنثی کردن تحریمها و تقویت اقتصاد است.
