وضعیت سیاسی و ژئوپلتیک نیجر بعد از کودتای ۲۷ جولای به بحرانی تمامعیار در آفریقا تبدیل شده است. نیجر از کشورهای غرب آفریقا با مساحت حدود یکمیلیونو ۲۰۰ هزار کیلومترمربع است که اصلیترین مزیت آن در اختیار داشتن منابع اورانیوم، قرار گرفتن در کنار رودخانه نیجر و همچنین استقرار یک پایگاه نظامی امریکا در آن است. این کشور از سمت جنوب با نیجریه، از غرب با مالی، از شمال با لیبی و الجزیره و از شرق با چاد همسایه است. در مورد چرایی درگیر شدن نیجر در بحران کنونی، به نظر میرسد دلیل اصلی این تحولات وجود بیثباتی عمومی و میزان بالای فساد است که به ویژه در بین کشورهایی که دورههای مختلفی از استعمار را پشت سر گذاشتهاند، دیده میشود. نیجر یکی از آخرین کشورهای آفریقایی بود که در سال ۱۹۶۰ از استعمار فرانسه رهایی یافت و اعلام استقلال کرد. با اینکه حکومت نیجر از نوع جمهوری است، اما عمدتاً این نظامیان هستند که قدرت را به دست میگیرند. این کشور در سالهای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۹ درگیر دو کودتای نظامی بوده است. آخرین کودتا به سال ۲۰۰۹ برمیگردد که رئیسجمهور ممدو قبل از پایان پنج ساله دوم ریاست جمهوری خود، اقدام به انحلال مجلس و دیوان قانون اساسی کرد و دولت به رهبری خویش را با برگزاری همهپرسی فرمایشی سه سال دیگر تمدید کرد.
در پاسخ به این تحولات، یک دسته از نیروهای نظامی در کودتایی به رهبری سالیفو جیبو، از فرماندهان ارتش این کشور ضمن دستگیری رئیسجمهور و اعضای هیئت دولت، تعلیق قانون اساسی و انحلال نهادهای حکومتی، شورای احیای دموکراسی را تشکیل دادند. نکته جالب در این تحولات حمایت ضمنی ایالات متحده از کودتاچیان به رغم محکومیت آن از سوی اتحادیه اروپا و اتحادیه آفریقا بود. در تحولات کنونی نیز یک دسته از نظامیان نیجر به رهبری ژنرال عبدالرحمان چیانی با انجام کودتا در ۲۷جولای، علیه محمد بازوم، رئیسجمهور قانونی این کشور را بازداشت و وضعیت فوقالعاده در سراسر کشور اعلام کردند.
تأمینکننده اورانیوم اروپا و فرانسه
تحولات کنونی نیجر به دلایل مختلفی دارای اهمیت است که یکی از مهمترین آنها، منابع زیرزمینی و طبیعی است که این کشور در اختیار دارد. نیجر حدود ۵ درصد از عرضه جهانی اورانیوم را تأمین میکند. آن گونه که دادههای جدید انجمن جهانی هستهای (WNA) نشان میدهد، نیجر در رتبه هفتم فهرست بزرگترین تأمینکنندگان اورانیوم در جهان قرار دارد. این کشور از بالاترین عیار کانسنگ اورانیوم در آفریقا برخوردار است و در سال ۲۰۲۲ حدود ۲ هزارو ۲۰ متریک تن اورانیوم تولید کرده است. طبق آمار سازمان اروپایی انرژی اتمی (EAEC)، نیجر به عنوان دومین کشور تأمینکننده بزرگ اورانیوم طبیعی اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۲ محسوب میشود، با این حال نکته قابل توجه نقش نیجر در تأمین اورانیوم مورد نیاز کشوری مانند فرانسه است. فرانسه که زمانی مهمترین کشور استعماری در غرب آفریقا بود و نیجر نیز در میان مستعمرههای این کشور قرار داشت، نخستین کشور اروپایی بود که به کودتای اخیر واکنش نشان داد. امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه کودتای نیجر را خطرناک توصیف کرد و خواهان بازگشت رئیسجمهور بازوم به قدرت شد. این موضع فرانسه بیش از همه به دلیل نیاز انرژی این کشور به معادن اورانیوم نیجر است. نیجر حدود ۲۵درصد از نیاز اورانیوم اتحادیه اروپا و حدود ۱۵درصد از اورانیوم مصرفی نیروگاههای برق هستهای فرانسه را تأمین میکند. مدیریت معادن اورانیوم نیجر از جمله معدن آرلیت در منطقه صحرا در دست شرکت انرژی هستهای ارانو فرانسه با همکاری دولت نیجر قرار دارد. فرانسه از دهه ۱۹۷۰ تاکنون اورانیوم مورد نیاز خود را از نیجر تأمین میکند و هم اکنون نیز برای استفاده از ۱۸ نیروگاه هستهای سالانه به حدود ۸ هزارتن اورانیوم طبیعی نیاز دارد. اهمیت منابع اورانیوم نیجر برای فرانسه به گونهای است که تعطیل شدن یک معدن اورانیوم در این کشور در منطقه آکوکان در سال ۲۰۲۱ منجر به کاهش ظرفیت واردات فرانسه و نیروگاههای اتمی این کشور شد.
پایگاهی برای مقابله با القاعده
در بعد سیاسی- امنیتی یکی از مهمترین ویژگیهایی که در این بحران دیده میشود، شکاف بین کشورهای آفریقایی در واکنش به کودتاست. مهمترین سازمان درگیر در این بحران، جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS) است که نیجر نیز در آن عضویت دارد. اکنون که حدود یک ماه از کودتا میگذرد، با وجود برگزاری چندین جلسه پیرامون این بحران، شکاف عمده شامل طرفداران و مخالفان دخالت نظامی در این سازمان مشهود است، به گونهای که نیجریه، بنین، ساحلعاج و سنگال رسماً برای حمله نظامی اعلام آمادگی و کشورهای مالی بورکینافاسو و گینه نیز هدف خود را دفاع در برابر دخالت نظامی در نیجر اعلام کردهاند.
دلیل دیگر اهمیت سیاسی- امنیتی تحولات نیجر، میزبانی از یک پایگاه هوایی ایالاتمتحده است. امریکا در سال ۲۰۱۴ در یک توافق ۱۰ ساله با دولت نیجر پایگاه هوایی «نیجر ۲۰۱» را در حدود پنج کیلومتری جنوب شرقی اغادیز در شمال این کشور با هزینه حدود ۱۱۰ میلیون دلار احداث کرد و در سالهای ۲۰۱۹- ۲۰۱۶ به تجهیز بیشتر آن پرداخت. «نیجر ۲۰۱» به عنوان یک پایگاه هواپیماهای بدونسرنشین از جمله پهپادهای ریپر محسوب میشود. هدف از ساخت این پایگاه از سوی ارتش امریکا، تشکیل نیروهای مشترک امریکایی- نیجری در منطقه برای مقابله با حضور داعش در دلتای نیجر به ویژه در نیجریه، نیجر، چاد و کامرون اعلام شد. فعالیت رسمی این پایگاه از اول نوامبر ۲۰۱۹ آغاز شد. ژنرال مایکل راوالز از مسئولان فرماندهی نظامی مستقل امریکا در آفریقا در نوامبر ۲۰۱۹ گفت: «این پایگاه هوایی ارتش امریکا را قادر میسازد پیچیدهترین عملیات نظارتی، شناسایی و به ویژه تهاجمی را علیه تروریسم در اطراف دریاچه چاد اجرا کند و این به منزله تقویت بیشتر فرماندهی نیروهای امریکا در قاره آفریقا برای یک دوره فعالیت طولانی خواهد بود.»
در این شرایط به نظر میرسد کودتا در نیجر به ویژه در شرایطی که توافق ۱۰ ساله مذکور در سال ۲۰۲۴ پایان مییابد، موجب ابهام در ادامه فعالیت این پایگاه نظامی و در نتیجه سیاستهای امریکا در قبال رشد القاعده و داعش میشود. دشواری اوضاع برای امریکا آنجاست که امریکا در این زمان با افزایش نفوذ نظامی روسیه در این منطقه و حضور نیروهای گروه واگنر مواجه است. روسیه که در اروپای شرقی با تهدیدات متنوعی از سوی امریکا نظیر گسترش ناتو و جنگ اوکراین و سیاستهای تحریمی همهجانبه روبهرو است، تلاش میکند در نیجر به عنوان منطقهای که حوزه نفوذ سنتی غرب محسوب میشود، به بازیابی موازنه علیه امریکا و اروپا اقدام کند. در مجموع تحولات نیجر ریشه در بیثباتی زمینهای دارد که اغلب کشورهای باسابقه استعماری درگیر آن هستند. این حضور نه تنها کاهش نیافته بلکه در قالب بهرهبرداری از منابع این کشور و استفاده نظامی از قلمرو ارضی آن ادامه دارد. نتیجه این فرایند، بازتولید زنجیره دولتهای نظامی و کودتا در این کشور در بازههای زمانی مختلف است.
