یکی از ویژگیهای منحصربهفرد شهر یزد را باید در وجود محلههای قدیمی و سنتی با کوچه پس کوچههای خشت و گلی درهم تنیده، بازارها، مساجد، حمام و خانههای آن دید. معماری خاص و زیبای شهر کویری ایران که باعث شد ۱۸ سال پیش ۷۷ محله از مجموعه محلات آن به خاطر قرار گرفتن در محدوده بافت تاریخی، با عنوان «بافت تاریخی یزد» به ثبت آثار ملی برسد. اما این پایان ماجرا نبود و در ۱۸ تیر ۱۳۹۶ بخشی از شهر تاریخی یزد به مساحت حدود ۲۰۰ هکتار در فهرست سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) به ثبت رسید و به عنوان میراث مشترک بشری به جهانیان معرفی شد. اما حالا و با گذشت حدود شش سال از این اتفاق بزرگ و میمون بیتوجهیها به بافت تاریخی موجب شده تا این منطقه به سمت تخریب برود که میتواند آن را از لیست جهانی خارج کند.
اگر امروز میگفتند باید در میان بیابان لوت و دشت کویر شهری بنا کنیم، بیشک هیچ کس حتی این ایده را در حد شنیدن هم تحمل نمیکرد. اما قرنهاست شهری زیبا با خصوصیات منحصر بهفرد در این نقطه از ایران قرار دارد و جالب اینکه توانسته است نامش را به عنوان نخستین شهر خشتی و دومین شهر تاریخی دنیا ثبت کند.
«یزد» شهری در خشکترین منطقه ایران که بافت تاریخی خود را با وسعت ۷۰۰ هکتار به عنوان بکرترین و وسیعترین بافت مسکونی تاریخی کشور به رخ میکشد.
یزد دارای یک بافت قدیمی، سنتی و تاریخی زیبایی است. محلاتی متشکل از کوچه پس کوچههای قدیمی، خانهها، بناهای خشتی و ساباط که اغلب در مناطق گرم و خشک بنا میشدند و از عناصر برجسته معماری ایران بوده و میان دو بخش یک کوچه، ارتباط برقرار میکند، است.
از یزد همین بس که بعد از ونیز ایتالیا، دومین شهر تاریخی جهان است که از بافت قدیم که ۷۵۰ هکتار وسعت دارد، حدود ۲۰۰ هکتارش به دلیل ارزش تاریخی در یونسکو ثبت جهانی شده است.
جریان زندگی در بافت تاریخی
یزد دیگر محدود به ایران نیست و این شهر جهانی به نخستین شهر خشت خام مشهور است. یزد به عنوان بیست و دومین اثر تاریخی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و برای آن محدوده، عرصه بافت تاریخی ۱۹۴ هکتاری و حریم ۶۸۶ هکتاری در پرونده ثبت جهانی مشخص شده است.
یکی از ویژگیهای بارز بافت تاریخی شهر یزد این است که هنوز زندگی در آن جریان دارد، اما این منطقه در معرض تخریب قرار دارد و یکی از علل اصلی که میتواند صدمات جدی به بافت تاریخی یزد وارد کند، مرمت نشدنها و فاضلاب آن است.
از زمانی که بافت تاریخی یزد ثبت جهانی شد، پیوسته یک جمله تکرار میشود و آن هم اینکه این منطقه نیاز به تخصیص اعتبار مناسب و همدلی مسئولان محلی دارد تا بتوان به بهترین نحو ممکن از آن نگهداری کرد. هرچند مردم ساکن در بافت تاریخی، ارزش آن را دریافتهاند و برای احیای این بافت از هیچ اقدامی دریغ نمیکنند، اما انگار مسئولان هنوز نمیدانند چه گوهری در دستشان است و بیتفاوت از کنار آن میگذرند.
چالش مرمتهای غیراصولی
چند وقتی میشود که در مورد مرمتهای غیراصولی اخبار زیادی منتشر میشود. شاید بارزترین آنها مرمت بناها و مساجد مشهور اصفهان باشد که طی یک سال اخیر حواشی زیادی ایجاد کرد.
بر همین اساس مرمت در بافت تاریخی یزد هم با چالشهای بسیاری مواجه است، زیرا مرمت غیراصولی نه تنها پایه و اساس معماری و بافت تاریخی بلکه آینده آن را در معرض خطر قرار میدهد.
به گفته مهندس الهه محبت پیشه، معمار و محقق حوزه بناهای تاریخی، به خاطر اینکه به نحوه بازسازی و مرمتها توجهی نمیشود، خطر مرمتهای غیراصولی بسیاری از بناهای ایران و بهخصوص بافت تاریخی یزد را تهدید میکند.
وی با تأکید بر اینکه بناهای تاریخی سالهاست زیر باران، برف، آفتاب، باد و طوفان طاقت آورده و همین گذر زمان آنها را فرسوده و ضعیف کرده است به «جوان» میگوید: «یکی از معضلات بزرگ بافت تاریخی یزد، همین مرمتهاست که میتواند به مرور آینده بافت را دچار خدشه کرده و خطراتی را متوجه پرونده ثبت جهانی آن در یونسکو کند.»
گذری به مناطق تاریخی یزد نشان میدهد که هم اکنون تعدادی از خانههای قدیمی با سابقه تاریخی در این شهر مرمت شده و تعدادی نیز در حال احیا هستند.
اما یکی از بزرگترین مشکلات در این بافت، تعدد مالکان است که ضربات مهلکی به بناها وارد میکند و باعث شده است برخی خانهها به صورت متروک و مخروبه باقی بمانند. داستان از جایی شروع شد که هنوز خبری از ثبت بافت قدیمی یزد نبود.
در آن زمان این قسمت از شهر یکی از کم ارزشترین بخشها بود و هیچ امکاناتی نداشت و کسی هم برای سکونت در آن از خود رغبت نشان نمیداد.
وسایل نقلیه عمومی در این بافت کم بود و رفت و آمدها به سختی انجام میشد. کسی دوست نداشت به این منطقه بیاید و ساکنانش هم یکی یکی به فکر جابهجایی و رفتن از این قسمت بودند.
بنابراین به مرور زمان، بافت تاریخی از ساکنان اصیل خالی شد و خانههای قدیمی با دیوارهای کاهگلی و حیاطهای مرکزی، ساباطها و دالانهای زیبا و طاقهایی که مملو از تزئینات چشم نواز بودند، دیگر قیمتی نداشتند.
خانههای خالی شده رو به تخریب رفت و اتباع بیگانه با توجه به ارزان بودن قیمت خانه در بافت، به این بخش شهر روانه شدند و به صورت گروهی در خانههایی که حتی استحکام کافی نداشتند، ساکن شدند.
مالکانی که در بافت تاریخی زندگی نمیکردند، دغدغهای نسبت به این بافت نداشتند، اما ساکنانی که هنوز به زندگی در این بخش، علاقه داشتند و حاضر نبودند آن را ترک کنند، با مشکلات بسیاری مواجه شدند.
شهردار یزد در گفتگو با «جوان» با تأکید بر اینکه امروز بناهای بافت تاریخی یزد درهم برهم بوده و وضعیت متفاوتی نسبت به هم دارند، میگوید: «تعدادی از این خانهها به شکل مخروبه درآمدهاند و بعضی از آنها هم رها شده و در حال تخریب هستند که اگر کسی در آنها زندگی کند حتماً حادثهای در کمینش است.»
ابوالقاسم محیالدینی با تأکید بر اینکه خانههایی که در این بخش بازسازی شدهاند اصلاً با نظر کارشناسی نبوده است، ادامه میدهد: «مرمتهای غیراصولی معضل اصلی این خانههاست، اما باید بدانیم که اگر مرمتها با برنامه نباشد نمیتوان محلهای یکدست به وجود آورد.»
