ایران در آستانه ثبت بالاترین تجارت غیرنفتی کشور
سیدروحالله لطیفی کارشناس مسائل اقتصادی که پیشتر ردای سخنگویی گمرک جمهوری اسلامی ایران را به تن داشت، در این زمینه به «جوان» میگوید: «از ابتدای سالجاری تا دهم دیماه، نزدیک به ۴۳ میلیاردو ۸۷ میلیونو ۸۰۳ هزارو۳۱۰ دلار صادرات به ۱۴۲کشور انجام شده است که از لحاظ وزن نسبت به مدت مشابه با ۳۳درصد و حدود ۱۹درصد افزایش به لحاظ ارزش همراه بوده است. از لحاظ وزنی نیز ۹۷میلیونو ۴۳هزار تن و از لحاظ ارزش هر تن کالای صادراتی در این مدت ۴۴۰دلار بوده در حالی که در مدت مشابه سال قبل، هر تن کالای صادراتی ۱۸۰ دلار بوده است؛ در سالجاری میزان هر تن کالای صادراتی حدود ۱۶درصد در مقیاس کل گرانتر شده است که نوید اتفاقی خوب در حوزه صادرات کشور است و پیشبینیها حاکی از دستیابی به رقم ۵۵ میلیارد دلار تا پایان سال در این حوزه است که در صورت تحقق این مهم بالاترین میزان تجارت غیر نفتی کشور در طول تاریخ کشور ثبت خواهد شد. به طور متوسط میزان صادرات روزانه ۱۵۰میلیون و ۶۵۶ هزارو ۶۵۵ دلار صادرات بوده است».
ترکیب بیش از نیمی از صادرات غیرنفتی
وی میافزاید «اگر قرار است کالاهایی که از کشور خارج شده به صورت مواد اولیه یا خام باشند و زنجیره ارزش در ازای آن کالا اتفاق نیفتاده باشد، فرآیندی موجب میشود که کالا به ارزش افزوده مطلوبی دست پیدا کند و موتور محرکهای برای تولید و اشتغال کشور باشد که در تقسیمبندی کالاهایی که صادر شده بیشترین میزان را در حوزه کد ۲۵ تا پایان کد ۲۹مربوط به مصالح ساختمانی، مشتقات نفتی و موادمعدنی است به طوری که نزدیک به ۲۱میلیاردو ۸۸۰ میلیون دلار یعنی بیش از ۵۲درصد کل صادرات کشور را به خود اختصاص میدهد البته بعضی از این کالاها در حوزه خام فروشی و نیمه خام فروشی مانند مصالح ساختمانی است نمیتوان در ارتباط با آن کاری کرد مگر اینکه بتوان مصالح پیش ساخته را آماده کرد». به گفته این کارشناس اقتصادی، بخش قابل توجهی از میزان صادرات کشور را مشتقات نفتی شامل بنزین، گازوییل، هیدروکربنها و مسائل مربوط به پالایشگاهی تشکیل میدهند که بخشی از آن محصول نهایی محسوب شده و بخشی دیگر دارای قابلیت زنجیره ارزش هستند، اما سایر کالاها ۳ میلیاردو ۷۰۰ میلیون دلار مواد غذایی، شیلاتی، محصولات کشاورزی و انواع محصولات مرتبط با خوراکیها هستند که در میوههای تازه، صیفیجات و سبزیجات در حوزه خام فروشی اجتناب ناپذیر است، اما به دلیل داشتن ارزش بالایی، نیاز است که بستهبندی، نگهداری، حملونقل مناسب، بازاریابی آنها انجام شود».
ضایعات ۳۵ درصدی محصولات کشاورزی در صادرات!
لطیفی میگوید: «یکی از معضلات در حوزه کشاورزی مربوطه، ۳۵درصد ضایعات به صورت طبیعی است که اگر به صورت علمی در مرحله کاشت، داشت و برداشت، بازاریابی و حمل آن اتفاق افتد، ۳۰ الی ۳۵درصد ضایعات برای داخل یا صادرات کاهش مییابد و بین ۱۵ الی ۲۰درصد به دلیل مسائلی رساندن کالاها به بازارهای هدف، ضایعات در مسیر بندر تا مقصد وجود دارد که با بستهبندی مناسب، استفاده از کانتینرهای با درجه حرارت مناسب (یخچالدار)، حمل ونقل و مسیر نگهداری مناسب میتواند ارزش بیشتری را به این کالاها اعطا کند حتی در ارتباط با سایر محصولات کشاورزی مانند سیب و هندوانه از نظر وزنی به صرف اینکه تازه خوری باشد، مزایایی را به همراه دارد، اما در فصول سال که موقع برداشت این کالاهاست، میتوان از صنایع تبدیلی مانند صنایع مرتبط آبمیوه، کنسانتره پودر میوه و اسانسها هم بهرهمند شد چرا که ارزش افزوده بیشتری را به دنبال خواهد داشت و به جای اینکه در یک بازه زمانی محدود این کالاها را به بازار برسانیم میتوان کالاهای درجه دو، سه و چهار را وارد زنجیره ارزش کرد. بعضی از کالاها مانند زعفران که به صورت فلهای صادر میشود با استفاده برندینگ (نشان تجاری)، بازاررسانی، بستهبندی مناسب و صادرات با نام زعفران ایرانی (بهرغم آن که ۹۵درصد آن در ایران تولید میشود) در بازارهای بینالمللی کشورهایی مانند اسپانیا شناخته میشود».
ضرورت تمرکز بر ارزش افزوده کالاهای صادراتی
سخنگوی پیشین گمرک تصریح میکند «نزدیک به ۶۵ میلیون دلار دارو، ۲ میلیونو ۴۰۰دلار کودها، مشتقات پتروشیمیها و محصولات مرتبط با این صنایع، ۶۱ میلیون دلار انواع رنگ، ۸ میلیون دلار گلاب و عرقیات، ۳۵ میلیون دلار محصولات بهداشتی صادر شده است، اما صادرات محصولاتی مانند چسبها، پاککنندهها، محصولات آماده شیمیایی، حلالها، ضد یخها، بخشی محصول نهایی و بخشی نیمه آماده هستند، افزون بر آن کیتهای پزشکی از تکنولوژی خوبی در کشور برخوردار هستند که در سالهای اخیر وارد بازار بینالمللی شده است که میتواند بازارهای بیشتری را در این زمینه دنبال کرد چرا که میتواند زنجیره تولید، تأمین و ارزش را تقویت کند. افزودنیها، پلیاتیلنها، حدود ۷/۷ میلیارد دلار محصولات آهنین صادرات کشور بوده است که با لولههای فولاد و میلگرد و صفحات آهنین مرتبط بوده است همان طور که صنایع در دنیا برای تولیدات با ارزش افزوده از فولاد، آهن و محصولات آهنین استفاده میکنند به طوری که در خودروسازی، ناوگان حمل ونقل یا ماشینآلات ارزش چندین برابری نسبت به کالاهایی که با بهای کمتری تولید میشود، میبخشد حال اگر نسبت به تولید داخلی متمرکز شویم و ماشینآلات لازم برای آن تولید شود، میتواند به جای اینکه ارزشی معادلی ۶۰۰ الی۷۰۰ دلار داشته باشد را به یک خودرو که ۲۰ الی۳۰هزار دلار در همان وزن دارای ارزش، تبدیل کند و میطلبد مطالعات درست، همت مجاهدانه، استفاده از ظرفیتها و دانش نیروی انسانی و هدایت سرمایههای مولد به سمت تولید وجود داشته باشد، البته ظروف، پارچه، لباس، وسایل آشپزخانه، پوستک، وسایل الکترونیکی، کابل، چراغ، وسایل بازی، فندکی هم از دیگر کالاهای صادراتی کشور را تشکیل میدهند که محصولات نهایی هستند، اما به منظور اینکه دارای مصارف بهتری در دنیا باشند، باید به ماشینآلات روز دنیا در کشور مجهز شویم تا با رقابت بیشتر بتوان سهم بیشتری را در بازارهای بینالمللی به دست آورد».
خام فروشی یا نیمه خام فروشی؟
لطیفی در ادامه به «جوان» میگوید «بخش دیگری از صادرات کشور مربوط به سنگ خارا (گرانیت) و سنگ ساختمانی است که به طور پردازش شده به بازارهای بینالمللی وارد میشود که با طراحی مناسبتر میتواند سهم عمدهای در ارزآوری برای کشور داشته باشد. اینکه گفته میشود به طور کامل خام فروشی در صادرات است، نظر درستی نیست در حالی که محصولات نیمه خام داریم. اگر به جای محصولات نیمه تمام محصولات کامل را در برنامههای تولیدی کشور و سپس حوزه صادرات داشته باشیم با ارزش افزوده بیشتری همراه خواهد شد. یکی از مشکلات عمده کشور به جز تأمین سرمایه مربوط به ماشینآلات است که باید به روز شود تا بهای تمام شده تولید کالا در ایران کاهش پیدا کند و بتواند در بازارهای بینالمللی رقابتپذیر و با ارزش افزوده چند برابری برای کشور همراه باشد».
پویایی اقتصاد در گرو صنایع هایتک
این کارشناس اقتصادی با بیان اینکه اغلب واردات کشور مربوط به مواد خام است، تأکید میکند: «بیش از ۷۰درصد از محصولات وارداتی از لحاظ وزنی مربوط به نهادههای دامی و کالاهای اساسی است و با اینکه واردات گرانتر از صادرات است و با اینکه در واردات بخش زیادی از کالاها خام هستند، متوسط میزان واردات تقریباً ۶۵۰ دلار برای کالاهایی است که مواد اولیهاند. البته ماشینآلات و سایر کالاها نیز وارد میشود. نزدیک به ۶ میلیاردو ۸۰۰ میلیون دلار صادرات گاز داشتیم که طبیعی است حجم بالا و ارزش کم داشته باشد. بنابر این برای دستیابی به اقتصاد پویا، درونزا و اقتصاد مبتنی بر خود که تأکید رهبر معظم انقلاب نیز است، فارغ از نگاههای صادراتی، اگر بخواهیم کالایی با کیفیت بالا، قیمت مناسب و تکنولوژی مناسب تولید کنیم، همیشه بازار با مشتری همراه خواهد بود. صنایع هایتک و صنایعی که از لحاظ وزن کم حجم، اما دارای ارزش بالایی هستند میتواند اقتصاد کشور را متحول سازد. کشورهای آفریقایی از لحاظ حجمی صادرات بسیاری دارند و خام فروشی میکنند و کشورهای فاقد مواد معدنی با استفاده از صنایع هایتک پیشرفت دارند. این گونه است که فاصله بین این کشورها با کشورهای دارای مواد اولیه روبه افزایش است و در کشور ما نیز ظرفیت اقتصادی از صنایع هایتک وجود دارد، موضوعی که بارها از سوی مقام معظم رهبری با اسم اقتصاد، رونق تولید و... بر سیاستگذاران کشور تأکید شده است و این به همدلی نیاز دارد تا به صورت دانشبنیان و با محوریت علمی موانع آن برطرف شود و حتی میتواند در صنایعی پالایشگاهی و پتروشیمی موتور محرکه برای تولید محصولاتی باشد که در دنیا مجبورند، مواد اولیه را از جای دیگر تأمین کنند و تولید خود را رونق دهند. مواد اولیه در پتروشیمیها، پالایشگاهها، آهن و مواد مرتبط با فولاد وجود دارد. ترکیب فولاد با پلاستیک ارزش افزوده بسیاری را در دنیا دارد، اگر با بحث الکترونیک و موضوعات هایتک تلفیق شود شاید بتواند مشاغل و صنایع بسیاری را رونق دهد و اقتصاد را به جهش وادارد».
با استناد به اعداد و ارقام و توضیحات گفتهشده، به نظر میرسد اقتصاد کشور از بیماری نیمهخام فروشی رنج میبرد و این عارضه نیز بیش از آنکه محصول اقتضائات کشور باشد محصول خاماندیشی مسئولانی است که برخی از آنها نیز عمداً در سایه «تعارض منافع» آرامیدهاند.
